Milejewo — dawny kościół ewangelicki (Trunz)

Gotycki kościół murowany z cegły wzniesiono w Milejewie pod koniec XIV wieku, na miejscu drewnianej świątyni z połowy tego stulecia. Nosił wezwanie świętego Bartłomieja i w czasach przedreformacyjnych należał do archiprezbiteratu we Fromborku. W 1320 roku przywilej uposażył tutejszą parafię czterema włókami, a w latach 1348–1350 wymieniany jest jej proboszcz Mikołaj. Gdy w 1856 roku rozbierano stary ołtarz, znaleziono w zamurowanej skrzynce pergamin z zapisem, że 14 lipca 1389 roku biskup warmiński Henryk poświęcił ten ołtarz ku czci Krzyża, Najświętszej Maryi Panny, świętego Bartłomieja, świętej Katarzyny oraz wszystkich apostołów i świętych.

Po Reformacji kościół stał się ewangelicki. Pierwszym znanym tutejszym duchownym luterańskim był Martin Bartesius, wymieniany przed 1595 rokiem; w tym roku odszedł stąd do Kmiecina. Urząd objął po nim Johannes Major, a w 1617 roku przyszedł Philippus Westphal ze Starego Pola, wypędzony stamtąd — jak zapisano — przez utrapienia ze strony nieprzychylnych. Abraham Hartwich (1723) zalicza Johannesa Majora, duchownego w Milejewie, po niemiecku Trunz, na Wysoczyźnie Elbląskiej, około 1595 roku, do pastorów wyznania reformowanego. Patronat nad kościołem sprawowała do 1826 roku rada miejska Elbląga, potem król. Do parafii w Milejewie należały wsie Behrendshagen i Damerau, których mieszkańcy, wbrew ordynacji wiejskiej z 1741 roku, uczęszczali jednak do kościołów w Elblągu.

Piotr Birecki (2021) wymienia Milejewo wśród wiejskich posiadłości Elbląga, w których kościołach mieszczaństwo tego miasta fundowało ołtarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.

Wieżę z drewnianą nadbudową postawiono w 1683 roku w miejsce starszej; rozebrano ją w 1851 roku, a w 1860 stanęła nowa, ceglana, z dachem dwuspadowym. W połowie XIX wieku przeprowadzono też remont samego kościoła.

Kerstan wymienia w latach 1348–1350 proboszcza Mikołaja z Milejewa, zarazem kanonika warmińskiego. Reformację poświadczono tu w 1573 roku. 14 lipca 1889 roku obchodzono 500-lecie poświęcenia kościoła — według autora „tylko z pewnym prawem”, bo kościół jest starszy; w 1894 roku kościół odnowiono, a 13 czerwca 1912 roku odbyła się tu generalna wizytacja kościołów i szkół. Pastorami byli m.in. Schirmacher (1814–1820) i Johann Gottlieb Tolkemit (1820–1836).

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma braci Terletzkich pracowała przy tutejszych organach w 1866 roku.

Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha opisuje wnętrze kościoła i wielkość parafii. Kościół miał trzy dzwony, ołtarz z 1623 roku i snycerską ambonę; organy zbudowane w 1693 roku i kupione w 1763 od kościoła świętej Anny w Elblągu zastąpiono w 1870 nowymi, o 11 głosach. W kościele wisiało epitafium proboszcza Filipa Westphala. Parafia liczyła 2600 dusz, szkoły działały w pięciu jej miejscowościach, a przy kościele był jeden cmentarz.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku kościół w Milejewie był murowanym prostokątem ze schodkowymi szczytami i oknami zamkniętymi ostrołukiem; nabożeństwa odprawiano po niemiecku, a w roku sprawozdawczym zanotowano 112 chrztów, 52 konfirmacje, 17 ślubów, 1717 komunikantów i 40 pogrzebów.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku królewska wieś chłopska Trunz z 43 gospodarstwami chłopskimi i 38 zagrodami chałupniczymi liczyła 779 mieszkańców, w tym 776 ewangelików i trzech katolików. Stało w niej 95 budynków mieszkalnych. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Elblągu; miejscowość miała własny okręg szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 840 mieszkańców — 416 mężczyzn i 424 kobiety — w tym 832 ewangelików i 8 katolików; parafia ewangelicka miała siedzibę na miejscu. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom XII, 1892) odnotowuje we wsi dwuklasową szkołę ewangelicką. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2769 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1878 roku Franz Sensfuß.

14 listopada 1878 roku w Królewcu ogłoszono zapowiedzi pastora Franza Heinricha Sensfußa z Milejewa i Johanny Charlotte Heyn z Królewca. W 1912 roku gmina Milejewo liczyła 776 mieszkańców, a proboszczem był tu Franz Sensfuss.

Kościół pozostawał ewangelicki do 1945 roku; w 1946 roku przejęli go katolicy. Według Roberta Ziemiańskiego w 1948 roku opiekę duszpasterską nad opuszczonym kościołem objął ksiądz Alojzy Neumann z utworzonej w tym samym roku placówki w Pomorskiej Wsi. Obecnie nosi wezwanie świętego Stanisława. Do rejestru zabytków województwa warmińsko-mazurskiego wpisano go 29 listopada 1961 roku pod numerem 143/N; wykaz prowadzi go jako kościół parafialny, datowany na pierwszą połowę XIV wieku z dziewiętnastowiecznymi przekształceniami.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Trunz” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1680–1899. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów i ślubów od 1681 roku, zgonów z lat 1681–1705 i od 1776, konfirmacji od 1849, a także wykaz komunikantów od 1837 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr 1681– St 1681–1705; 1776– K 1837– Konf 1849–. Dupl. A.-G. Elbing: Tf St 1798–1874 Tr 1800–74.”.

Karta z objaśnieniem („Merkblatt”) na początku księgi kościelnej parafii z lat 1680–1715 (EZA, sygn. 980/6082, Archion 19826, skany 2–3) podaje, że w środę 10 grudnia 1680 roku spłonęła plebania w Milejewie i przepadły przy tym dawne księgi kościelne. Nową księgę założył pastor Porsch: zaczął ją od strony 45, a pierwsze 44 strony zostawił na dopiski chrztów sprzed pożaru. Takich dopisków jest tylko pięć, według autora karty zapewne dlatego, że Porscha już w 1682 roku przeniesiono do Kępek (Zeyer). Księga zmarłych w tym tomie obejmuje lata od 3 sierpnia 1681 do 30 października 1705 roku; autor karty sądzi, że od 1705 do 1774 roku prowadzono osobną księgę zmarłych, która zaginęła. Cztery najstarsze księgi kościelne parafii odnowiono i oprawiono na nowo w grudniu 1935 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według Kerstana Martin Bratesius odszedł z Milejewa do Kmiecina w 1606 roku, a drewnianą wieżę rozebrano w 1857 roku; nową, przy wschodnim końcu ściany północnej, budowano w latach 1856–1860. W rejestrze zabytków kościół datowano na pierwszą połowę XIV wieku, a w innym opisie — na koniec XIV wieku. Robert Ziemiański (2000, s. 191) zalicza go w 1948 roku do opuszczonych kościołów, nad którymi opiekę duszpasterską objął wtedy ksiądz Alojzy Neumann z Pomorskiej Wsi; inne opracowania podają, że katolicy przejęli go już w 1946 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Philipp Westphal (1617), Martin Klinger (1619), Martin Albinus (1627), Christian Arnoldi (1664), Christoph Porsch (1677), Georg Heinrich Nesselmann (1737), Georg Ephraim Stellmacher (1776), George Daniel Schroeter (1778), Johann Christian Schusterus (1779), Johann Ferdinand Konopacki (1792), Christian Ephraim Schröter (1796), Christian Friedrich Keßler (1808), Friedrich Wilhelm Eggert (1819), Johann Gottlieb Tolckemit (1820–1837), Immanuel Macarius Constanz Brasche (1853), Franz Heinrich Sensfuß (1878), Max August Schliepack (1923), Ewald Busch (1935–1937). Bez podanego roku: Johann Major, Ernst Packhäuser, Ludwig Georg Petersen, George Sandt, Helmut Wielaross.

Tolckemit (1753) wymienia w Milejewie do swoich czasów trzynastu duchownych. Według niego między Janem Majorem a Westphalem urzędował tu w latach 1615–1617 Joachim Ventzki, który przeszedł potem do Myszewa. Filip Westphal zmarł, jak głosi jego epitafium, w wieku 54 lat. W latach 1682–1722 urzędował tu Fryderyk Zamehl, syn elbląskiego rajcy i poety Gotfryda Zamehla, urodzony 7 maja 1652 roku, wcześniej pastor uciskanej gminy ewangelickiej w Sztumie; jego trzej synowie spoczywają w kościele w Milejewie, a on sam zmarł 10 września 1722 roku jako ostatni z męskiej linii rodu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 772 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2693 dusze.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 270; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XII, hasło „Trunz”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 420; „Elbinger Jahrbuch”, Elbing 1919–1937, s. 26; „Adreßbuch für Elbing”, Elbing 1912, s. 442–443; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 7, nr 91; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Elbing, s. 6, poz. 83; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 166; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 220; E. G. Kerstan, „Die Geschichte des Landkreises Elbing”, Elbing 1925, s. 389, 391; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 40; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 92, pozycja 227; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 15, 41, 215, 274; t. 2, s. 427; t. 3, s. 930, 951, 974; t. 4, s. 1127, 1260; t. 5, s. 1318, 1348, 1386; t. 6, s. 1554, 1594, 1628, 1629, 1663, 1689, 1759; t. 7, s. 1842, 1973, 1978; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 14 listopada 1878 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191; A. N. Tolckemit, „Elbingscher Lehrer Gedächtniss”, Danzig 1753, s. 220–222 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469–470; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 41; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6082, księga kościelna parafii Trunz z lat 1680–1715, karta „Merkblatt” i spis treści, skany 2–3, dostęp przez portal Archion (19826).