Milikowo — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Milikowie zachował się jako nieużytek. Wojewódzka ewidencja zabytków umieszcza go na północ od zabudowań wsi, na wyniesieniu po północnej stronie drogi prowadzącej na Lubochowo. Podaje jego powierzchnię — dwadzieścia jeden arów, czyli 0,21 hektara — i datuje założenie na drugą połowę XIX wieku. Przy tej samej bocznej drodze z Milikowa do Lubochowa stoi do dziś wiejski pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej.

Milikowo, po niemiecku Heinrichsdorf, wzmiankowano w 1301 i 1311 roku jako Heynrichesdorph — wieś czynszową na 46 włókach. Leży na Powiślu, w dawnym powiecie morąskim w rejencji królewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie. W 1785 roku Heinrichsdorf — znany też jako Hünerswalde albo Hünerdorf — był wsią królewską należącą do pruskiego urzędu domenalnego w okręgu morąskim. Według opisu okolicy w serwisie kamienie-wilhelma.net.pl w 1782 roku naliczono we wsi trzydzieści cztery domy, w 1820 roku dwadzieścia sześć domów i 183 mieszkańców, w 1858 roku 291 osób w trzydziestu sześciu gospodarstwach domowych, a w latach 1937–1939 — 295 mieszkańców.

Lubochowo, po niemiecku Liebwalde, leży przy drodze, przy której założono cmentarz; Boetticher poświadcza tam samodzielną parafię ewangelicką pod patronatem królewskim, od 1635 roku macierzystą także dla Przezmarku. W czasach katolickich kościół w Lubochowie należał, według Boettichera, do archiprezbiteratu dzierzgońskiego; pochodził z czasów zakonu krzyżackiego, był ceglaną budowlą gotycką, wielokrotnie przebudowywaną, zwłaszcza w nawie. W źródłach nie znaleziono parafii ewangelickiej, do której należeli mieszkańcy Milikowa, ani liczb wyznaniowych dla tej wsi.

Po zajęciu tych stron przez Armię Czerwoną w 1945 roku wieś znalazła się w granicach Polski, a ludność ewangelicka opuściła wieś.

Karta cmentarza z listopada 1990 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki zaniedbane lub zniszczone; drzewostan znacznie uszczuplony, zachowany w ok. 30 %”. Karta określa go jako nieczynny. Zachowały się wtedy około pięćdziesiąt cztery wolnostojące nagrobki i około dwudziestu mogił z pierwszej połowy dwudziestego wieku. W 1990 roku najstarszy zachowany nagrobek na cmentarzu w Milikowie pochodził według karty z końca dziewiętnastego wieku.

Cmentarz nie miał ogrodzenia ani bramy, rósł na nim przerzedzony drzewostan złożony ze świerków, żywotników i jesionów, a od strony zachodniej znajdowały się cztery mogiły powojenne. Po południowej stronie przylegało do niego gospodarstwo, a z pozostałych stron łąki i pole. Cmentarz miał kształt zbliżony do prostokąta, z fragmentami obsadzenia obwiedniego. W zieleni karta notowała pozostawiony susz i gęste samosiewy. Karta wskazywała jako zagrożenie dalszą dewastację cmentarza.

Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stary Dzierzgoń na lata 2012–2015 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,21 ha z 2 połowy XIX wieku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Karta cmentarza z 1990 roku umieszcza cmentarz po wschodniej stronie drogi na Lubochowo, a wojewódzka ewidencja — po północnej.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza tę miejscowość do parafii Lubochowo i Przezmark (Liebwalde-Preußisch Mark), liczącej 2954 dusze.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, karta gminy Stary Dzierzgoń; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Folwark/Milikowo gmina Stary Dzierzgoń — opis okolicy”, kamienie-wilhelma.net.pl; wyciąg z A. Boettichera, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen. Das Oberland”; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stary Dzierzgoń na lata 2012–2015 (uchwała nr VII/68/12 z 29 grudnia 2012 roku); karta cmentarza w Milikowie, oprac. J. Gzowski, 1990 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.