Miłocin — cmentarz ewangelicki

Cmentarz przykościelny w Miłocinie ma 0,03 hektara i leży pośrodku wsi, około 40 metrów na południe od szosy z Wocław do Cedrów Wielkich, na północny zachód od domu numer 8. Obok fundamentów rozebranego kościoła stoi kilka nagrobków w formie stel oraz pomnik żołnierzy niemieckich poległych w pierwszej wojnie światowej; są tu też tablice informacyjne. Nieopodal, w środkowej części wsi, stoi także olęderski dom podcieniowy z 1731 roku. W 2021 roku mieszkały w Miłocinie 253 osoby.

Miłocin, po niemiecku Herzberg, leży na Żuławach Gdańskich, dawniej zwanych też Żuławami Steblewskimi. Przed 1945 rokiem wieś należała do powiatu Danziger Niederung: do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie (rejencja gdańska), w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku, a w latach 1939–1945 w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Architekt Viktor Zirkwitz objął Miłocin badaniami terenowymi prowadzonymi głównie w latach 1928–1933. W jego pracy znalazły się rysunki pomiarowe kościoła, zestawienie chorągiewek i zdjęcie lotnicze układu wsi, oglądanego od zachodu. Tekst spisał w 1933 roku, a częściowy druk ukazał się w Gdańsku w 1940 roku. ⚠ Wstęp zapowiada, że rysunki i rekonstrukcje mają być „kolejnym dowodem, że sporny dawniej obszar Gdańska od zawsze kryje w sobie czysto niemiecką twórczość kulturalną”.

Kościół w Miłocinie był niewielki i szachulcowy, z wieżą tej samej konstrukcji, dwoma dzwonami i małymi organami. Chorągiewka z dachu nosiła datę 1593, a chorągiewka z wieży — datę 1768; obie znalazły się w zestawieniu chorągiewek. Zirkwitz, który sporządził jego rysunki pomiarowe, opisał budowlę krótko: „jednolicie wzniesiona, bardzo dobra konstrukcja szachulcowa”. Rozebrano go po wojnie, w 1954 roku; do tego samego roku Miłocin był siedzibą gminy.

Kościół przeszedł do ewangelików w czasach Reformacji; ksiądz Jakub Fankidejski wymienia „kościół w Herzberg” w grupie świątyń dawnego dekanatu steblewskiego, nad którymi prawo patronatu wykonywał magistrat gdański — ten sam patronat notuje w 1890 roku Harnoch przy parafii Trutenau i Herzberg. Miłocińska świątynia była w tej parafii kościołem filialnym: nabożeństwa odprawiano tu w każdą czwartą niedzielę i w drugie święto. Ewangelicy parafialnie podlegali Trutenau, dzisiejszym Trutnowom; katolicy należeli do parafii w Giemlicach, a w 1910 roku do Wocław. Pierwszym duchownym ewangelickim tej parafii Harnoch nazywa Joachima Stutzkego, wzmiankowanego od 1573 roku.

Według Harnocha parafia liczyła 571 dusz; w ciągu roku ochrzczono w niej 34 dzieci, konfirmowano trzynaścioro, pobłogosławiono pięć małżeństw, do komunii przystąpiło 229 osób, a pogrzebów odprawiono 32. Okręgi szkolne parafii to Trutenau i Herzberg. O tutejszej szkole wiadomo z akt gdańskich, że 21 lutego 1706 roku duchowny z Herzberga wystawił Beniaminowi Meißnerowi, rodowitemu gdańszczaninowi, świadectwo pięcioletniej służby „wiernej i pilnej”, nazywając go „bogobojnym, uczciwym i wiernym nauczycielem”, któremu nie miał nic do zarzucenia ani w życiu, ani w nauce.

Według świadectwa nauczyciel uczył dzieci czytania, pisania i rachunków tak, że widocznie w nich postąpiły.

Według wykazu Bära z 1908 roku zachowane księgi tej parafii sięgają 1661 roku dla chrztów i ślubów oraz 1674 roku dla pogrzebów; wpisano w nie także relację o wojnie z 1807 roku i o powodzi z 1829 roku.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 251 mieszkańców: 179 luteranów i 72 katolików; parafią luterańską było Trutnau. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 358 osób: 241 ewangelików i 117 katolików, a rubryki pozostałych wyznań zostawiono puste. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 339 mieszkańców, z czego 327 mówiło po niemiecku; wśród niemieckojęzycznych było 213 ewangelików i 114 katolików, po polsku mówiło jedenaście osób.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród dwóch cmentarzy parafii w Trutnowach, liczącej wtedy 491 ewangelików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Trutenau i podaje tu 213 ewangelików.

Źródła: V. Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirchen von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, odbitka częściowa z przygotowywanego dzieła „Das Dorf um Danzig”, Danzig 1940 (tekst spisany w 1933 roku), tablice 4 i 31 oraz zestawienie chorągiewek; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 403, hasło Trutenau und Herzberg; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 204; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 494; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 5, poz. 57; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, s. 18, poz. 18; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, poz. 18; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 198–199, nr 54; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Miłocin — Żuławy Wiślane, zulawy.infopl.info; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 29; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26.