Miłocin — dawny kościół ewangelicki (Herzberg)

W Miłocinie, po niemiecku Herzberg, stał kościół ewangelicki — budowla z XVI wieku, wzniesiona w konstrukcji ryglowej. Piotr Birecki wymienia kościół w Miłocinie, obok kościoła w Kiezmarku, wśród nowych budynków, które w posiadłościach miejskich wznoszono dla luteranów, i datuje go na koniec XVI wieku. Dawny kościół miał wieżę nakrytą smukłym hełmem. Rozebrano go w 1954 roku; fundamenty zachowały się w centrum wsi. Przy świątyni leżał cmentarz ewangelicki, na którym przetrwało kilka nagrobków.

Według Fankidejskiego Krzyżacy zamierzali osadzić w Gdańsku biskupa nowej diecezji pomorskiej, z katedrą w kościele Najświętszej Maryi Panny, a Herzberg — obok Trutnowych, Cedrów Wielkich i Małych — przeznaczyli na utrzymanie duchowieństwa katedralnego, jego muzyki i śpiewu. Według Fankidejskiego fundacja ta nie doszła do skutku. Ten sam autor zalicza tutejszy kościół do świątyń, które — jak pisze — „wcześnie utracone są dla wiary św.”, i wskazuje przyczynę: prawo patronatu wykonywał magistrat gdański, a ten był luterański.

Według Abrahama Hartwicha (1723) do parafii w Trutnowych należała kaplica w Miłocinie, po niemiecku Herzberg, obsługiwana przez ewangelików od tego samego czasu, od którego głoszono kazania ewangelickie w Trutnowych — a te Hartwich datuje na 1573 rok.

Ephraim Praetorius, który w XVIII wieku zebrał w rękopisie „Evangelisches Danzig” wiadomości o kościołach gdańskich, opisuje kaplicę w Miłocinie jako filię parafii w Trutnowach. Miała okazałą iglicę wieży z zegarem bijącym i tarczą, dwa dzwony i dwóch przełożonych. Pastor z Trutnów głosił w niej co trzy tygodnie po południu kazanie albo prowadził naukę katechizmu, a cztery razy w roku udzielał Wieczerzy Pańskiej: w ostatni dzień świąt Bożego Narodzenia, Wielkanocy i Zielonych Świątek oraz w dzień świętego Michała. Wnętrze było schludnie urządzone, z ołtarzem, amboną i chrzcielnicą.

W 1675 roku sprawiono nowy pozytyw, na którym zagrano po raz pierwszy 8 września, w 13. niedzielę po Trójcy Świętej. W 1687 roku kaplicę naprawiono i obsadzono wokół drzewami. Według rękopisu Praetoriusa pastor Jan Meyer, który obsługiwał także Miłocin, zmarł 2 lipca 1703 roku nie w Trutnowach, lecz w Gdańsku, i tam został pochowany w kościele świętego Bartłomieja.

Pastor Gotfryd Steinhauer zapisał w księdze kościelnej Trutnów, że nabożeństwo w Miłocinie odprawiano dotąd przeważnie po południu, w porze nieszporów, ale administrator Żuław Steblewskich postanowił tę porę zmienić. Ponieważ w jednej z kaplic na Żuławach głoszono kazanie poranne, także w Miłocinie miało być kazanie poranne zamiast nieszporów, i to nie ściśle w trzecią niedzielę, jak dotąd przy nieszporach, bo kościół w Trutnowach mógłby na tym stracić, lecz tak, jak duchownym pozwolą czas i okoliczności. Steinhauer zaczął 19 lipca 1711 roku, w siódmą niedzielę po Trójcy Świętej, i zapowiedział, że będzie to kontynuował raz w czwartą, raz w piątą albo szóstą niedzielę, nie wiążąc się stałym terminem.

Szkołę zbudowano tu na nowo w 1619 roku, a z robocizną, napiwkiem i pozostałymi wydatkami kosztowała około stu guldenów. W 1706 roku tutejszy duchowny wystawił świadectwo pochwały nauczycielowi Benjaminowi Meißnerowi, gdańszczaninowi, który przez pięć lat „wiernie i pilnie” pełnił tu służbę.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 251 mieszkańców: 179 luteranów i 72 katolików; w rubryce budowli kościelnych wymienia jedną kaplicę ewangelicką. Liczby z 1820 roku obejmują Miłocin łącznie z sąsiednim Rosenau. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom III, 1882), w haśle „Herzberg”, notuje we wsi 271 ewangelików i 83 katolików w 28 domach oraz podaje, że na miejscu był kościół luterański i szkoła, a katolicy należeli do parafii w Giemlicach. W spisie z 1885 roku wykazano we wsi 358 mieszkańców, w tym 241 ewangelików i 117 katolików. Ewangelicy nie tworzyli własnej parafii — należeli do parafii w Trutenau, dzisiejszych Trutnowych. Harnoch opisuje kościół filialny w Miłocinie jako budowlę szachulcową z wieżą tej samej konstrukcji, z dwoma dzwonami i małymi organami; nabożeństwa odprawiano w nim w każdą czwartą niedzielę i w drugie dni świąt.

W 1913 roku odznaczenie państwowe otrzymał Adolf Nickel, dawny starszy kościelny i przełożony kaplicy w Miłocinie, wtedy rentier w Gdańsku-Wrzeszczu.

W latach 1928–1933, podczas badań terenowych, wieżę kościoła zmierzył i narysował architekt Viktor Zirkwitz. W jego rozprawie znalazły się rysunki pomiarowe wieży oraz zdjęcie lotnicze układu wsi; fotografie wykonano w latach 1932–1933. Rozprawę obroniono na Politechnice Gdańskiej w czerwcu 1933 roku, a drukiem wyszła w 1940. Jej wstęp zapowiada, że materiał ma dowodzić „czysto niemieckiej twórczości kulturalnej” obszaru gdańskiego.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johannes Meyer (1692), Otto Friedrich Wilhelm Schweers (1869–1884), Paul Adolf Schultze (1899), Karl Wilhelm Christiani (1910).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Trutenau i podaje tu 213 ewangelików.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 165; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. III, hasło „Herzberg”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 403; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 159–160 i 205; V. Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, rozprawa doktorska Politechniki Gdańskiej 1933, druk Danzig 1940; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau — Kreis Danziger Niederung, s. 18–19, poz. 18; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 497, 525; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 198–199, nr 54; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 1; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 290; t. 4, s. 1180; t. 6, s. 1652, 1670; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 26v–27v; Księga kościelna parafii ewangelickiej w Trutnowych (Trutenau) założona w 1661 roku: zapiski pastorów, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5800 (Archion 17969); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470.