Miłoradz — cmentarz ewangelicki

Miłoradz — po niemiecku Mielenz, w dokumencie z 1282 roku Miloradesdorf i Myloradestorph — leży na Wielkich Żuławach Malborskich i od średniowiecza ma własny kościół katolicki; przywilej lokacyjny wsi pochodzi z 1321 roku. Przy kościele zachował się cmentarz. Studium uwarunkowań gminy Miłoradz określa go jako katolicki i protestancki. Wojewódzka i gminna ewidencja zabytków notuje go wraz z kostnicą, dzwonnicą i wysoką zielenią cmentarną pod numerem rejestru 285 i nie rozdziela części wyznaniowych. W źródłach nie znaleziono wskazania, gdzie leżała część protestancka.

Wiadomo natomiast, że taki podział istniał: wizytacja z 4 czerwca 1749 roku, przywołana przez Jana Wiśniewskiego, zapisała, że cmentarz parafialny w Miłoradzu służył innowiercom i katolikom, lecz zgodnie z zaleceniem papieskim protestanci mieli groby w jednej jego części, a katolicy w drugiej; tak samo było przy filialnym kościele w Starej Kościelnicy. Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-285, decyzją z 9 czerwca 1994 roku; wykaz opisuje go jako „cmentarz przykościelny”.

Kościół jest wpisany pod tym samym numerem od 27 marca 1962 roku.

Pod koniec XVI wieku Miłoradz tworzył odrębną gminę ewangelicką i miał we wsi własny dom kościelny. W tym czasie sąsiednie gminy ewangelickie istniały w Starej Kościelnicy, Gnojewie i Szymankowie; w miłoradzkim domu kościelnym ostatni raz udzielił Wieczerzy Pańskiej Simon Arlet w 1636 roku. W jedną parafię cztery gminy połączono przed 1636 rokiem, a w 1865 roku Alt-Münsterberg wraz z Miłoradzem przeszły pod Gnojewo, gdzie ewangelicy otrzymali w 1819 roku dawny kościół katolicki. W latach poprzedzających przekazanie kościoła w Gnojewie orkan zwalił jego wieżę na dach, a zbyt ubogą parafię katolicką przyłączono do Kończewic.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Mielenz 43 budynki mieszkalne i 495 mieszkańców, w tym 87 ewangelików, 376 katolików, 26 mennonitów i sześciu Żydów. Ewangelicy należeli wtedy do parafii w Starej Kościelnicy, a katolicy — do miejscowej parafii. W 1869 roku miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny podaje dla 1868 roku te same liczby co podręcznik rejencji: 495 mieszkańców przy 43 domach. W Słowniku wieś ma wtedy 16 gburskich posiadłości i 4 zagrody na 136 włókach i 6 morgach obszaru, a tutejszy kościół katolicki jest parafialny.

W 1878 roku doliczono się 344 komunikantów w katolickiej parafii, do której należała filia w Alt-Münsterberg. Wśród 480 mieszkańców spisanych 1 grudnia 1885 roku naliczono 345 katolików i 125 ewangelików, a 10 dalszych osób zapisano jako innych chrześcijan. Wykaz gmin sporządzony na podstawie spisu z 1885 roku podaje przy Miłoradzu parafię ewangelicką w Gnojewie i parafię katolicką na miejscu, a Słownik geograficzny wskazuje parafię ewangelicką w Alt-Münsterberg.

Po rozebraniu w 1858 roku murowanej dolnej części dawnej wieży kościoła postawiono w 1863 roku niską, wolno stojącą dzwonnicę, wzniesioną ponownie w 1885 roku. Około 1890 roku parafia w Gnojewie — Alt-Münsterberg, Gnojewo i Miłoradz — liczyła 346 dusz. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród trzech cmentarzy parafii w Gnojewie, liczącej wtedy 607 ewangelików.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W ewidencji zabytków kościół nosi wezwanie świętego Michała Archanioła, a w wykazie rejestru ze stanem na 30 czerwca 2026 roku — świętego Stanisława.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gnojewo (Gnojau) i podaje tu 79 ewangelików.

Źródła: B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 173; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat malborski, strona 13 druku, pozycja 73; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 434–435; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VI, hasło Mielenz; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Miłoradz; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 30–31; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 151–152, pozycja 78; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 81.