Miłowo — cmentarz ewangelicki

Miłowo, dawniej Schönbeck, leży w gminie Przywidz. Tutejszy cmentarz ewangelicki znajduje się przy ulicy Przywidzkiej, na działce numer 4. Figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków pod pozycją 81 oraz w gminnej ewidencji (w wykazach z 2015 i 2023 roku). Karta krajowej ewidencji z 1 sierpnia 1986 roku datuje cmentarz na początek XX wieku. Krajowa ewidencja wskazuje w Miłowie dwa cmentarze ewangelickie: ten przy ulicy Przywidzkiej i drugi, na działce numer 173/7, datowany na połowę XIX wieku, którego nie ujęto w ewidencji gminnej. Do rejestru zabytków żaden z nich nie trafił. W rejestrze zabytków figuruje dawny kościół ewangelicki w Przywidzu z 1909 roku, dziś rzymskokatolicki pod wezwaniem Królowej Różańca Świętego, wpisany pod numerem A-1694 decyzją z 18 lipca 1999 roku.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Miłowo (Szembek) należało do Anny Kalkstein z domu Pawłowskiej, od 1751 roku do Adama Kanden-Trzcińskiego, a od 1768 roku do jego syna Franciszka Ksawerego, po ugodzie z bratem Michałem i matką Katarzyną z Podowskich. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku nie opisywał Schönbeck osobno, lecz odsyłał do hasła Mariensee (majątek rycerski), w którym wieś wymieniono wśród osad okręgu dworskiego. Dla całego okręgu podawał 206 budynków mieszkalnych i 1473 mieszkańców, w tym 1273 ewangelików i 200 katolików. Wymieniał tam cztery folwarki, 81 gospodarstw chłopskich i 61 zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do parafii w Przywidzu; katolicy — do parafii w Mierzeszynie; dzieci należały do szkoły w Kleinsee.

Spis z 1885 roku wykazał tu 373 mieszkańców, w tym 326 ewangelików i 47 katolików; ewangelicy należeli wówczas do parafii w Przywidzu, noszącym niemiecką nazwę Mariensee, katolicy — do parafii w Mierzeszynie. Agathon Harnoch wymienia Schönbeck wśród miejscowości ze szkołą w parafii Mariensee, liczącej 4257 dusz i mającej dwadzieścia cztery cmentarze ewangelickie. W spisie z 1 grudnia 1910 roku na 371 mieszkańców niemiecki jako język ojczysty podało 287 osób, wśród nich 261 ewangelików i 26 katolików. Kaszubski podały 82 osoby, wszystkie wyznania katolickiego, a dwie — niemiecki wraz z innym językiem. Przynależność parafialna w tym czasie się odwróciła: ewangelicy podlegali parafii w Mierzeszynie, gdzie w 1901 roku stanął kościół ewangelicki, katolicy zaś parafii w Przywidzu.

Karta cmentarza z sierpnia 1986 roku ocenia jego stan słowami: „Zły. Braki nagrobków,zachowane tylko obramowania i tumby i nieliczne podstawy pod tablice w kształcie pni drzew”. Na prostokątnej działce o powierzchni dwudziestu arów naliczono wtedy pięćdziesiąt cztery mogiły, żadnej z czytelną datą, a z ogrodzenia pozostały żeliwne słupki i fragmenty ceglanych słupków bramy. Granice cmentarza znaczyły zachowane obsadzenia — trzy lipy i trzy klony w dobrym stanie — wnętrze zaś zarosły bzy i pokrzywy. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 ujmuje w gminnej ewidencji zabytków cmentarz ewangelicki przy ulicy Przywidzkiej.

Część opisowa programu, wyliczając miejscowości gminy, w których są cmentarze, Miłowa nie wymienia; o tych cmentarzach pisze ogólnie, że „sporo z nich to poewangelickie cmentarze z wczesnych lat XX w., po II wojnie światowej nieużytkowane”, położone zazwyczaj w lesie lub na zalesionym wzgórzu, poza zwartą zabudową wsi, „w różnym stopniu dewastacji”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Mierzeszyn (Meisterswalde) i podaje tu 270 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890 — hasło parafii Mariensee, s. 421–422; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków (pozycja 81) oraz gminna ewidencja zabytków i gminny program opieki nad zabytkami gminy Przywidz; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 (uchwała nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Miłowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1497 (s. 168); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 129, pozycja 373; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117–118, pozycja 241; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.