Mirachowo — cmentarz ewangelicki przy kościele (ulica Kartuska)

Cmentarz przykościelny w Mirachowie leży przy ulicy Kartuskiej, wokół dawnego kościoła ewangelickiego. Wojewódzka ewidencja zabytków gminy Kartuzy wykazuje go pod tym adresem jako „cmentarz przykościelny ewangelicki, następnie katolicki”, a karta konserwatorska podaje rok 1973 jako datę zamknięcia. W 1890 roku Agathon Harnoch wymienia z nazwy Mirachowo wśród miejscowości, którym przypisuje cmentarz ewangelicki.

Cmentarz ewangelicki przy drodze do leśniczówki, oddalony o około 218 metrów, ta sama ewidencja wykazuje jako osobną pozycję. Dzisiejszego stanu nagrobków źródła pisane nie opisują.

Mirachowo, po niemiecku Mirchau, leżące w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus) w rejencji gdańskiej, miało własną parafię ewangelicką (Kirchspiel Mirchau), a przy tym siedzibę okręgu administracyjnego i urzędu stanu cywilnego. Neogotycki kościół ewangelicki poświęcono 7 listopada 1860 roku — tak podaje Harnoch, dodając, że granice parafii wyznaczono dokumentem z 23 lipca 1861 roku. Harnoch podaje też, że ostatecznie parafię ukonstytuowano 25 października 1875 roku. W rejestrze zabytków kościół figuruje pod numerem A-1882 (decyzja z 12 stycznia 2012 roku). Świątynia służyła mniejszości protestanckiej — kolonistom, dworowi i urzędnikom — podczas gdy katolicka większość należała do parafii w Sianowie. Od 1854 roku parafia prowadziła własne księgi chrztów, ślubów i zgonów, a od 1895 księgę konfirmowanych; duplikaty w sądzie obwodowym w Kartuzach obejmują lata 1863–1874.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku opisywał osobno wieś Mirchau i majątek tej nazwy. Wieś, z wybudowaniami Ziegelscheune i Olzewobloto, była królewską wsią chłopską z dziesięcioma gospodarstwami chłopskimi, 14 zagrodami chałupniczymi i 34 budynkami mieszkalnymi; podręcznik notował w niej siedzibę królewskiego nadleśnictwa i szkołę katolicką. Majątek rycerski miał 18 budynków mieszkalnych, młyn zbożowy i tartak; od 1860 roku stał tu kościół ewangelicki, była też szkoła ewangelicka. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Sianowie.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 168 mieszkańców: 50 luteranów i 118 katolików. Dla roku 1868 Słownik geograficzny podaje we wsi 316 mieszkańców — 241 katolików, 67 ewangelików i 8 Żydów — a w dobrach rycerskich 176 osób, w tym 76 katolików i stu ewangelików. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał w gminie wiejskiej 532 mieszkańców: 352 katolików, 173 ewangelików i 7 innych chrześcijan; osobno policzono obwód dworski nadleśnictwa — 26 osób, w tym 18 ewangelików i 8 katolików. Tablica spisu z 1 grudnia 1910 roku podaje 521 mieszkańców, a wyznania podaje wyłącznie w obrębie grup językowych. W tej tablicy wśród 150 osób mówiących po niemiecku było 129 ewangelików, 13 katolików i 8 osób wyznania mojżeszowego, a wszystkie 366 osób mówiących po kaszubsku policzono jako katolików.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1854 roku, wykaz komunikantów od 1863 i księgi konfirmacji od 1895 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1854— K 1863— Konf 1895—. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1863—74”.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy: najpierw jako filię parafii w Sianowie, później jako kościół samodzielnej parafii świętego Jana Chrzciciela, dziś w diecezji pelplińskiej — i razem z kościołem zmienił gospodarza cmentarz wokół niego.

Karta cmentarza z 30 października 1985 roku stwierdza: „Brak śladów po cmentarzu ewangelickim. Zachowana niewielka liczba grobów z lat 1964-1972”. Zachowało się wtedy dziewięć nagrobków wolnostojących i dwa drewniane krzyże, a najstarszy z nagrobków, Johanna Konkola, pochodził z 4 lutego 1964 roku. Od frontu stało dawne ogrodzenie z ozdobnych krat metalowych na ceglanych słupkach, dalej zastąpione siatką na betonowych słupkach, a z dawnej zieleni pozostały trzy stare drzewa: dwie lipy i klon.

Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kartuzy na lata 2021–2024 ujmuje go w wykazie zabytków przy ulicy Kartuskiej 12 jako cmentarz przykościelny ewangelicki, później katolicki.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Rok 1862 przy kościele podaje rejestr zabytków, Harnoch zaś datę poświęcenia 7 listopada 1860 roku. Datę erygowania parafii świętego Jana Chrzciciela źródła podają różnie: 1957, 1971 albo 1972 rok.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 133 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 541 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 8, nr 108; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 423; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VI, hasło „Mirachowo”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, s. 50, poz. 59 i s. 56, poz. 174; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 54; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 130, nr 201; Wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Kartuzy; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), karta 218; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kartuzy na lata 2021–2024 (uchwała nr XLVII/426/2021 z 25 sierpnia 2021 roku); karta cmentarza w Mirachowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 119, pozycje 254 i 256; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.