Mirachowo — cmentarz ewangelicki przy drodze do leśniczówki

Cmentarz ewangelicki w Mirachowie leży na uboczu wsi, przy drodze do leśniczówki; w wojewódzkiej ewidencji zabytków gminy Kartuzy figuruje pod adresem „Do Leśniczówki”. Jest to założenie odrębne od cmentarza przykościelnego przy ulicy Kartuskiej, który ta sama ewidencja wykazuje jako „cmentarz przykościelny ewangelicki, następnie katolicki”. Że przy tutejszej parafii był cmentarz, mówi wprost Agathon Harnoch: wśród czterdziestu dwóch miejscowości, którym przypisuje cmentarz ewangelicki, wymienia z nazwy Mirachowo i Wilhelmshuld. Dla tej parafii podaje jednak po jednym cmentarzu na wieś, więc rozdzielenie na dwa mirachowskie założenia opiera się na ewidencji, nie na źródle dziewiętnastowiecznym. Stanu zachowania cmentarza nie sprawdzono na miejscu; źródła pisane podają o nim tylko tyle, że gminny program opieki nad zabytkami ujmuje go wraz ze starodrzewem.

Sama wieś jest dużo starsza od ewangelickiej wspólnoty. Dawniej Mirachowo było stolicą starostów mirachowskich, którzy mieszkali tu w swoim grodzie; od nich wzięli nazwę sędziowie ziemscy i dziekani, a dekanat nazywano zamiennie mirachowskim i kościerskim. W czasach krzyżackich, najpóźniej w 1381 roku (po krótkim pobycie w Miechucinie w 1373 roku), przeniesiono tu z Chmielna siedzibę zarządu zakonnego wraz z folwarkiem, choć — jak zauważa inwentarz zabytków prowincji — tutejsze zabudowania nie były okazałe.

Kościół stał w Mirachowie jeszcze przed Reformacją: Damalewicz pisze o nim jako o parafialnym. Zaginął jednak tak wcześnie, że najstarsze akta z szesnastego wieku nic już o nim nie wiedzą; w połowie osiemnastego stulecia widziano po nim już tylko nikłe ślady. Ksiądz Jakub Fankidejski opisuje, że w drugiej połowie szesnastego wieku starościna Szczaniawska ufundowała w Mirachowie osobną kaplicę — po to, jak pisze autor, by przywrócić choć w części dawne nabożeństwo. Stała na wzgórzu, zbudowana z drewna, z jednym ołtarzem, pod wezwaniem świętego Jakuba; naczynia i szaty liturgiczne przechowywano we dworze. Musiała być niemała, skoro wizytatorzy nazywają ją nieraz kościołem. Z posługą przyjeżdżał tu proboszcz ze Strzepcza, do którego parafii Mirachowo należało, a bywało, że i duchowni z sąsiedztwa.

Później i ona podupadła: w osiemnastym wieku istniała już tylko mała kapliczka we dworze, urządzona przez ówczesnego zarządcę mirachowskiego starostwa Jakuba Kamińskiego.

Wspólnota ewangelicka wyrosła nie w samym Mirachowie, lecz obok. Jej zalążkiem była kolonia Wilhelmshuld, założona w 1802 roku i zasiedlona kolonistami ewangelickimi z Badenii i Wirtembergii; część z nich wyemigrowała później do Ameryki, a w opuszczone gospodarstwa weszli katoliccy Kaszubi. Z początku koloniści sprowadzali duchownego z Pomorza, a gdy pastora ustanowiono w Kartuzach, kolonia stała się filią kartuską. Własnego kościoła w Wilhelmshuld koloniści się nie doczekali — stanął on w Mirachowie, co nadało tej wsi rangę siedziby parafii (Kirchspiel Mirchau). Ewangelicy mieszkali jednak w samym Mirachowie i przed przybyciem kolonistów: już w 1789 roku topografia Goldbecka notuje tu szkołę ewangelicką.

Neogotycki kościół wzniesiono z niecodziennej fundacji: tradycja miejscowa przypisuje ją królowi szwedzkiemu Karolowi XV, a ziemię pod budowę i plebanię darował właściciel majątku, Hering. Harnoch zapisuje, że budowę kościoła w Mirachowie przeforsował w 1854 roku właśnie on, a cztery tysiące talarów dało 10 kwietnia 1859 roku gdańskie Towarzystwo Gustawa Adolfa — za którego pośrednictwem ewangelicy z całych Niemiec zbierali pieniądze dla wspólnot diaspory. Ten sam autor podaje dalsze daty: kościół poświęcono 7 listopada 1860 roku, granice parafii wyznaczono dokumentem z 23 lipca 1861 roku, a ostatecznie parafię ukonstytuowano 25 października 1875 roku. Świątynię, zwaną „kościołem Gustawa Adolfa”, postawiono pod patronatem gminy z surowego muru z kamieni i cegieł, z apsydą i wieżą. Zawieszono w niej dwa dzwony, a zamiast obrazu ołtarzowego dano kolorowe okno.

Chrzcielnicę z cynku ofiarowało Towarzystwo Gustawa Adolfa Żuław Gdańskich, a organy o ośmiu głosach zbudowano w 1861 roku. Pierwszego duszpasterza wprowadzono 22 marca 1863 roku; murowaną plebanię postawiono rok później. Od 1854 roku parafia prowadziła własne księgi chrztów, ślubów i zgonów, a od 1895 księgę konfirmowanych; duplikaty w sądzie obwodowym w Kartuzach obejmują lata 1863–1874.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku opisywał osobno wieś Mirchau i majątek tej nazwy. Wieś, z wybudowaniami Ziegelscheune i Olzewobloto, była królewską wsią chłopską z dziesięcioma gospodarstwami chłopskimi, 14 zagrodami chałupniczymi i 34 budynkami mieszkalnymi; podręcznik notował w niej siedzibę królewskiego nadleśnictwa i szkołę katolicką. Majątek rycerski miał 18 budynków mieszkalnych, młyn zbożowy i tartak; od 1860 roku stał tu kościół ewangelicki, była też szkoła ewangelicka. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Sianowie.

Liczby pokazują, jak trwała była to mniejszość. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 168 mieszkańców: 50 luteranów i 118 katolików. Dla roku 1868 Słownik geograficzny podaje we wsi 316 mieszkańców — 241 katolików, 67 ewangelików i 8 Żydów — a w dobrach rycerskich 176 osób, w tym 76 katolików i stu ewangelików. Słownik geograficzny w nagłówku hasła mylnie przypisuje Mirachowo do powiatu kościerskiego, choć inne hasła tego samego wydawnictwa podają powiat kartuski.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał w gminie wiejskiej Mirachowo 532 mieszkańców: 352 katolików, 173 ewangelików i 7 innych chrześcijan; osobno policzono obwód dworski nadleśnictwa — 26 osób, w tym 18 ewangelików i 8 katolików. W tym samym spisie wieś przypisano do parafii ewangelickiej Mirchau i katolickiej w Sianowie. Pod koniec 1892 roku Mirachowo wraz ze Stryszą Budą liczyło 510 mieszkańców, w tym 156 ewangelików, głównie Niemców. Tablica spisu z 1 grudnia 1910 roku podaje 521 mieszkańców, a wyznania podaje wyłącznie w obrębie grup językowych: wśród 150 osób mówiących po niemiecku było 129 ewangelików, 13 katolików i 8 osób wyznania mojżeszowego.

Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii — jako „Mirchau”, diecezja Karthaus — patronat gminy i 1169 dusz, a w skali roku 47 chrztów, 20 konfirmowanych, 8 ślubów, około 669 komunikujących i 31 pogrzebów. Wymienia też kościoły katolickie leżące w granicach parafii ewangelickiej: „Sianowo, Chmielno (Kirchspiel Karthaus) und Strzepcz im Kreise Neustadt”. W spisie z 1910 roku do parafii Mirchau przypisano szesnaście miejscowości powiatu kartuskiego, między innymi Sianowo, Wilhelmshuld, Miechucino, Stara Huta, Głusino i Kosytkowo, a jej zasięg przekraczał granicę powiatu: należało do niej także Miloschewo w powiecie wejherowskim.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1854 roku, wykaz komunikantów od 1863 i księgi konfirmacji od 1895 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1854— K 1863— Konf 1895—. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1863—74”.

Po ucieczce i wysiedleniu ludności niemieckiej w 1945 roku gmina ewangelicka przestała istnieć, a kościół przejęli katolicy — dziś jest to kościół parafialny świętego Jana Chrzciciela. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kartuzy na lata 2021–2024 ujmuje cmentarz w wykazie zabytków przy drodze Do Leśniczówki jako cmentarz ewangelicki wraz ze starodrzewem.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Harnoch wiąże budowę z właścicielem majątku Heringiem i z pieniędzmi Towarzystwa Gustawa Adolfa, noszącego imię króla szwedzkiego Gustawa II Adolfa, a tradycja miejscowa przypisuje fundację królowi szwedzkiemu Karolowi XV. Rok poświęcenia kościoła źródła podają różnie: u Harnocha — 1860, w innych opracowaniach — 1862. Dla organów z 1861 roku opis kościoła podaje osiem głosów, a według Piotra Bireckiego miały one dziewięć.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 133 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 541 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 8, nr 108; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 422–423; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 235–236; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, zeszyt 1: Carthaus, Berent, Neustadt, Danzig 1884, s. 9–10; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VI, hasło Mirachowo; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, s. 50, poz. 59 i s. 56, poz. 174; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 130, nr 201; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909; Wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Kartuzy (cmentarz przykościelny ewangelicki, następnie katolicki, ulica Kartuska; cmentarz ewangelicki, Do Leśniczówki); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 59; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kartuzy na lata 2021–2024 (uchwała nr XLVII/426/2021 z 25 sierpnia 2021 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 119, pozycje 254 i 256; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 29; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.