Mirachowo — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Jana Chrzciciela)

Dawny kościół ewangelicki w Mirachowie — po niemiecku Mirchau — jest dziś rzymskokatolickim kościołem świętego Jana Chrzciciela. W 1945 roku kościół przejęli katolicy. Kościół jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1882, decyzją z 12 stycznia 2012 roku.

W czasach krzyżackich Mirachowo było wsią na prawie polskim, płacącą 18 skojców od haka, z młynem; działał tu także sąd komturski. W 1426 roku karczmarz otrzymał grunt na prawie chełmińskim. W 1454 roku zbiegli urzędnicy zakonni zostawili tu jako hofmeistra pana Jenechena, a Gdańsk oddał Mirachowo rajcy Arntowi von Telchten; 29 czerwca 1454 roku stany zastawiły Gdańskowi wsie urzędów gdańskiego, mirachowskiego i puckiego za 6500 grzywien.

Kościół stał w Mirachowie dużo wcześniej niż świątynia ewangelicka, i to katolicki. Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że świątynia w Mirachowie na pewno istniała przed Reformacją — Damalewicz nazywa ją parafialną — ale „musiała wcześnie zaginąć, gdyż akta nasze najstarsze z XVI wieku nic o niej nie wiedzą”; w połowie XVIII wieku oglądano po niej jeszcze małe znaki. Później na wzgórzu stała drewniana kaplica pod wezwaniem świętego Jakuba, z jednym ołtarzem, tak spora, że wizytatorzy nieraz nazywali ją kościołem; sprzęty do mszy przechowywano we dworze, a z nabożeństwem przyjeżdżał proboszcz ze Strzepcza. Gdy i ta podupadła, w XVIII wieku pozostała już tylko kapliczka we dworze, urządzona przez zarządcę starostwa Jakuba Kamińskiego. Mirachowo było bowiem siedzibą starostów mirachowskich.

Schultz wymienia Oksywie, Kielno, Sierakowice i Lipusz jako dawne ośrodki kaszubskich opoli i zalicza do nich, z zastrzeżeniem, także Mirachowo. Ewangelicy mieszkali jednak w samym Mirachowie, zanim przybyli koloniści: topografia Goldbecka z 1789 roku notuje we wsi i folwarku Mirachowo, siedzibie królewskiego urzędu domenalnego, szkołę ewangelicką.

Wszystko zaczęło się od osady, której obiecano kościół, lecz słowa nie dotrzymano. Około 1802 roku osadnicy z Badenii i Wirtembergii założyli w północno-wschodniej części lasów mirachowskich wieś Wilhelmshuld; w 1819 roku spośród 141 mieszkańców stu było luteranami. Trzymali się pomorskiej parafii w Dzięcielcu i na własny koszt sprowadzali pastorów z Łebuni albo z Bukowiny, bo obiecanego przy osiedleniu kościoła rząd nie zbudował. Część kolonistów wyjechała z czasem do Ameryki, a na opuszczone gospodarstwa weszli Kaszubi, tak że kolonia była już silnie zamieszkana przez katolików. Gdy w końcu zaplanowano świątynię w Wilhelmshuld jako filię parafii kartuskiej, sprzeciwił się temu skutecznie Hering, właściciel majątku w Mirachowie — i 28 września 1859 roku sam ofiarował grunt pod parafię i plac kościelny na wschodnim krańcu swojej wsi.

Budowę ukończono jesienią 1860 roku, a 7 listopada poświęcił świątynię generalny superintendent Moll z Królewca; większość kosztów pokryło Towarzystwo Gustawa Adolfa, które 10 kwietnia 1859 roku przyznało na ten cel cztery tysiące talarów. Granice parafii zakreślił dokument cyrkumskrypcyjny z 23 lipca 1861 roku. Własnego duchownego — Johanna Lingenberga — parafia otrzymała 22 marca 1863 roku, murowaną plebanię wzniesiono w 1864, a ostatecznie ukonstytuowano ją 25 października 1875 roku; wcześniej była filią Kartuz. Ewangelicki cmentarz leżał przy drodze do Kamienicy, katolicy zaś należeli do parafii w Sianowie. Piotr Birecki dodaje, że przy poświęceniu 7 listopada 1860 roku budowniczy Rüdiger wręczył klucze landratowi Mauvemu, a w 1864 roku za 3225 talarów wzniósł też nową plebanię; organy poświęcone w 1861 roku zbudowali Schuricht i syn z Gdańska.

Harnoch opisuje tę świątynię jako „kościół Gustawa Adolfa” pod patronatem gminy: surowy mur z kamienia polnego i cegły, apsyda, wieża i dwa dzwony, a zamiast obrazu ołtarzowego — barwne okno. Chrzcielnicę z cynku dało Towarzystwo Gustawa Adolfa Żuław Gdańskich, organy o ośmiu rejestrach sprawiono w 1861 roku. Autor relacji z podróży, wydanej w „Berenter Kreisbote” w 2002 roku, pisze o żeliwnej, neoromańskiej chrzcielnicy ze znakiem berlińskiej odlewni i o srebrnych lichtarzach ołtarzowych ze znakami fundacji Ewangelickiego Towarzystwa Kobiet z Kwidzyna. Do parafii należało wtedy około 1169 dusz, a cmentarze były dwa: w Mirachowie i w Wilhelmshuld.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku opisywał osobno wieś Mirchau i majątek tej nazwy. Wieś, z wybudowaniami Ziegelscheune i Olzewobloto, była królewską wsią chłopską z dziesięcioma gospodarstwami chłopskimi, 14 zagrodami chałupniczymi i 34 budynkami mieszkalnymi; podręcznik notował w niej siedzibę królewskiego nadleśnictwa i szkołę katolicką. Majątek rycerski miał 18 budynków mieszkalnych, młyn zbożowy i tartak; od 1860 roku stał tu kościół ewangelicki, była też szkoła ewangelicka. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Sianowie. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom VI, 1885) odnotowuje przy dobrach rycerskich Mirachowo, obok zbudowanego w 1860 roku kościoła ewangelickiego, także szkołę ewangelicką, podczas gdy do szkoły katolickiej we wsi uczęszczały dzieci z okolicznych osad.

Wieś była wyznaniowo mieszana i dzieliła się na dwie jednostki. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 168 mieszkańców: 50 luteranów i 118 katolików. W 1868 roku sama wieś liczyła 316 mieszkańców — 241 katolików, 67 ewangelików i ośmiu Żydów — a dobra rycerskie 176 osób w 18 domach, w tym 100 ewangelików i 76 katolików. W 1877 roku wieś miała 409 mieszkańców.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku podaje dla Mirachowa 532 mieszkańców: 352 katolików, 173 ewangelików i siedem osób innych wyznań chrześcijańskich. Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczył 521 mieszkańców, a wśród nich 150 mówiących po niemiecku: 129 wyznania ewangelickiego, trzynastu katolickiego i ośmiu mojżeszowego; po polsku mówiła jedna osoba, a po kaszubsku 366 osób, wszystkie zapisane jako katolicy. W sąsiednim Wilhelmshuld, kolonii, od której wszystko się zaczęło, ten sam spis wykazał 431 mieszkańców i 144 mówiących po niemiecku, w tym 132 ewangelików.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1854 roku, wykaz komunikantów od 1863 i księgi konfirmacji od 1895 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1854— K 1863— Konf 1895—. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1863—74.”.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 594 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1894 roku Friedrich Wirth. Według kroniki superintendenta Laua, przytoczonej przez Heidna, po zarządcy parafii Johannie Lingenbergu (1863–1868) pastorami byli Hermann Freitag (1868–1883), Döring (1884–1893), Geschke (1894), Wirth (1894–1903), Ernst Stümcke (1903–1915) i Konrad Eccius (1916–1923); potem parafią zarządzano z Kartuz. Liczba wiernych spadała: 928 w 1861 roku, 670 w 1900, 580 w 1910 i już tylko 200 w 1930 roku. Ziemię — dwie morgi z okładem pod plebanię i plac pod kościół na wschodnim skraju wsi — podarował w 1859 roku dziedzic Hering.

Prasa dopowiada kilka szczegółów. Gdy w marcu 1893 roku probostwo zwolniło się wskutek powołania pastora na inną parafię, dawało około 2300 marek rocznie obok mieszkania, a gmina liczyła około 600 dusz, z trzema szkołami i trzema nauczycielami; pastora wybierała gmina spośród trzech kandydatów wskazanych przez konsystorz. Pastor Adalbert Wirth przewodniczył miejscowej kasie pożyczkowej (Mirchauer Darlehnskassenverein); gdy nie mógł tego czynić, zastępował go pastor Ernst Stümke, a w grudniu 1901 roku sąd w Kartuzach wpisał do rejestru, że zastępstwo się zakończyło. Konrad Eccius, powołany do Mirachowa w lipcu 1916 roku, był wcześniej przełożonym Domu Braci (Brüderhaus) w Silberhammer pod Gdańskiem-Wrzeszczem.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Świątynię poświęcono w 1860 roku; miejscowa tradycja i wykaz rejestru zabytków podają rok 1862. Fundację przypisuje się rozmaicie. Źródła niemieckie wskazują Towarzystwo Gustawa Adolfa, przez które ewangelicy z całych Niemiec zbierali pieniądze dla wspólnot diaspory; tradycja miejscowa mówi o królu szwedzkim Karolu XV, a darowiznę gruntu i plebanii przypisuje Heringowi. Towarzystwo nosi imię innego króla szwedzkiego, Gustawa II Adolfa. Parafię rzymskokatolicką ustanowiono według diecezji pelplińskiej w 1972 roku; inne źródła podają rok 1971 albo 1957. Harnoch podaje dla organów z 1861 roku osiem rejestrów, według Bireckiego miały one dziewięć głosów.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 133 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 541 dusz. Pastorem był wtedy, od 1903 roku, Ernst Stümke, urodzony w 1870 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Zimmermann (1666), Johann Friedrich Hermann Freitag (1871), Walter Friedrich Emil Döring (1884–1893), Albert Julius Geschke (1893), Friedrich Adalbert Wirth (1894), Ernst August Johannes Stümke (1903).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VI, hasło „Mirachowo”; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 422–423; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Karthaus, poz. 59; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 54 i 121; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 42; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 130, nr 201; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 59; strona parafii świętego Jana Chrzciciela w Mirachowie, diecezja-pelplin.pl (kopia w web.archive.org, 2023); P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 190, 225; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 24; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 342–343 (za kroniką kościelną superintendentury kartuskiej P. Laua); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 119, pozycje 254 i 256; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 38, 40, 44, 53, 105–107; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 387, 514, 579; t. 6, s. 1788; t. 7, s. 1997, 2048; „Berenter Kreisbote” nr 3 (2002), s. 5; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 5 marca 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 16 grudnia 1901 roku, s. 34 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 9 lipca 1916 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).