Młynary — dawny kościół ewangelicki (Mühlhausen — Kirche St. Peter)

Młynary, po niemiecku Mühlhausen, leżą na Powiślu; do 1945 roku było to miasto powiatu pruskoholądzkiego (Kreis Preußisch Holland) w Prusach Wschodnich. Miasto założył około 1327 roku wielki szpitalnik i komtur elbląski Hermann von Oettingen — w piśmiennictwie pojawia się też nazwisko Hermann von Oppen i datowanie na lata 1320–1331. Pierwotny przywilej zaginął; zachował się dopiero odnowiony list nadawczy z 1338 roku, wystawiony przez komtura elbląskiego Zygfryda von Sicken, w którym proboszczowi wyznaczono cztery włóki, siedlisko w pobliżu cmentarza oraz po korcu żyta i owsa od każdej włóki czynszowej. Pierwszą wzmiankę o miejscowym plebanie zapisano w 1329 roku, a w 1481 roku proboszczem był Tomasz Fabri.

Georg Conrad w artykule o powstaniu parafii, ogłoszonym w 1896 roku, podaje, że w czasach zakonnych parafia w Młynarach należała do archiprezbiteratu elbląskiego w diecezji warmińskiej. Według przywileju z 1338 roku prawo obsadzania szkoły zastrzeżono wielkiemu mistrzowi, a mieszczanie otrzymali prawo obsadzania posady dzwonnika za radą i zgodą proboszcza. Przywilej ten potwierdził wielki mistrz Konrad von Jungingen w Malborku 23 grudnia 1404 roku; Conrad zaznacza, że potwierdzenie to zawiera niemiecki przekład dokumentu z 1338 roku.

Murowany kościół, noszący wówczas wezwanie świętej Anny, wzniesiono pod koniec XIV albo na początku XV wieku; rejestr zabytków datuje go ogólnie na XIV stulecie. Adolf Boetticher pisał, że nie wiadomo, kiedy kościół założono; ponieważ jednak już w 1329 roku wymieniono plebana Młynar, pochodzi on na pewno z czasów budowy miasta, z pierwszej połowy XIV wieku. Gotycka budowla, zbudowana z cegły w wątku gotyckim na kamiennych fundamentach, ma rzadką w państwie zakonnym postać hali dwunawowej, na planie prostokąta o długości 34,3 i szerokości 17,5 metra, bez wyodrębnionego prezbiterium. W narożniku północno-zachodnim stoi czworoboczna wieża o bokach 8,8 metra. Sklepień nigdy nie założono, choć je planowano — na ścianach i filarach pozostały wnęki pod wsporniki i spływy żeber.

Po pożarze w 1547 roku kościół odbudowano w latach 1553–1554, a w latach 1568–1570 wzniesiono górne kondygnacje wieży. Według Georga Conrada rachunki kościelne z lat 1622–1623 notują budowę „Newe Halle” (nowej kruchty) od strony szkoły. Nowożytna przebudowa z lat 1738–1740 przyniosła rozbiórkę zakrystii i nowy aneks wschodni; w XIX wieku dostawiono niewielką kruchtę północną, a w 1892 roku odnowiono okna.

Po sekularyzacji państwa zakonnego przy parafii powstała wspólnota ewangelicka i od Reformacji aż do 1945 roku świątynia pozostawała w rękach ewangelików. Słownik geograficzny notuje, że w 1877 roku Młynary liczyły 2363 mieszkańców, w przeważającej części wyznania ewangelickiego — katolicy stanowili 16,6 procent, Żydzi 2,8 procent; tutejszy okręg urzędu stanu cywilnego obejmował w 1880 roku 3313 dusz.

W 1882 roku urodziło się w okręgu 152 dzieci, zmarły 104 osoby i zawarto 34 małżeństwa. Katolicy, których parafia liczyła w 1878 roku 406 komunikantów, mieli od 1857 roku własny kościół pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny. Ostatnim proboszczem ewangelickim był pastor Bruno Kuhnel, sprawujący ten urząd w latach 1935–1945.

Według Georga Conrada ewangelicka parafia w Młynarach istnieje od 1526 roku: ordynacja krajowa z 1525 roku nakazywała nowy podział parafii w zreformowanym Księstwie Pruskim, a w 1526 roku komisarze Adrian von Waiblingen i Paul Speratus wyruszyli na pierwszą wizytację kościołów. W recesie wizytacyjnym biskupa Johannesa Wiganda z 1578 roku patronat nad kościołem przypisano księciu, a do parafii należało osiemnaście wsi i dworów, między innymi Lohberg, Sumpf, Schönfließ, Młynarska Wola (Herrndorf), Słobity (Schlobitten), Schönberg i Neumünsterberg.

W 1587 roku burgrabia Achatius zu Dohna zażądał, by pastor Simon Johannes głosił kazania w jego dworze w Słobitach; pastor odmówił, komisarze wizytujący w tym roku urząd pasłęcki przyznali mu rację, a najwyżsi radcy w imieniu nieobecnego margrabiego Jerzego Fryderyka potwierdzili to w Królewcu 27 listopada 1587 roku. Za Arnoldtem Conrad podaje, że 9 stycznia 1594 roku polecono, by w nowo ufundowanym kościele w Młynarskiej Woli co trzecią niedzielę nabożeństwo odprawiał pastor z Młynar, dopóki w mieście nie zostanie ustanowiony diakon, oraz że rozkazem z 8 grudnia 1598 roku odłączono od parafii Schönberg, gdzie powstała osobna parafia pod patronatem panującego.

W 1622 roku do parafii w Młynarskiej Woli przeszły jeszcze Nikolaiken, Behlen i Galmen. Powodem miał być podobno talar, którego pastor Nicolaus Trumphius zażądał za zaświadczenie dla córki chłopa z Nikolaiken, wychodzącej za mąż do Stegen — tak w 1670 roku relacjonował pastor Caspar Mirovius na podstawie wiadomości zebranych przez dwóch witryków z Nikolaiken. Od tego czasu granice parafii się nie zmieniły.

Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku zwraca uwagę, że kościół miał być trójnawowy, ale zbudowano tylko nawę północną; w ośmiobocznych, pięknie profilowanych filarach zachowały się wsporniki pod nigdy niezałożone sklepienia. Masywna wieża stoi od zachodu i tylko nieznacznie wysunięta jest w bok; w jej przyziemiu ułożono wzór rombów z czarno glazurowanej cegły, a profilowany ostrołukowy portal zachodni zamurowano. Po obu stronach ołtarza stoją rzeźbione, naturalnej wielkości figury Piotra i Pawła.

Według napisu ambonie przekazał w 1686 roku dar Gergen Leman z Gdańska, a wewnątrz niej widnieje napis z imieniem pastora Caspara Miroviusa i rokiem 1654. Georg Conrad (1897, s. 556) zaznacza jednak, że napis Gergena Lemana, umieszczony od zewnątrz nad drzwiami wejściowymi na ambonę, według swojego brzmienia nie dotyczy wykonania samej ambony, lecz zapewne obramienia z drzwiami ambony i stojących na ich gzymsie drewnianych figur świętych niewiast. Boetticher wymienia też dwa ciężkie mosiężne lichtarze ołtarzowe, wzmiankowane już w 1614 roku, kuty żelazny żyrandol ofiarowany w 1644 roku przez cech kowali, dwa żyrandole z jelenimi porożami z 1601 i 1662 roku oraz kamienną chrzcielnicę w ogrodzie plebańskim.

Georg Conrad, miejscowy sędzia, ogłosił drukiem opis kościoła po tym, jak po jubileuszu ołtarza w 1894 roku przejrzał archiwum parafii i akta magistratu; odbitkę jego pracy przechowuje teczka prowincjonalnego konserwatora zabytków Prus Wschodnich. Najstarszą częścią budowli jest według niego wieża, wysoka na około 30 metrów, z chorągiewką z datą 1595. Rachunki kościelne z lat 1553–1554 opisują odbudowę po pożarze: starą świątynię rozebrał murarz Stanisław z Fromborka, z cieślą Blasiusem Lutkenem z Tolkmicka, dachówki wypalono w specjalnie postawionym piecu, a cztery okna oszklił mistrz Paweł z Elbląga. W wieży wisiały dzwony z 1695 i 1723 roku, odlane w Królewcu przez Gottfrieda i Johanna Jacoba Dornmannów, a najstarszy, zwany katolickim, nosił napis gotycką minuskułą.

Conrad podaje też, że najstarszy inwentarz kościelny z lat 1544–1545 wymienia tylko dwa dzwony, a w 1572 roku zbierano, jak się zdaje, na trzeci, średni dzwon; według rachunków z lat 1615–1616 ludwisarz Michael Dornemann z Elbląga przelał za 170 grzywien 30 szelągów dzwon średni, a według rachunków z lat 1616–1617 także dzwon duży. Napis na dzwonie z 1723 roku wymienia zarządcę urzędu pasłęckiego, majora Wolffa Ernsta von Deppen, pastora Samuela Alckenbrechera, diakona Gottfrieda Curtiusa młodszego oraz witryków Caspra Wiecherta seniora i Martina Wicherta.

Ambonę zrobił w 1654 roku snycerz i stolarz Hans Oehlmann z Elbląga, który ze swoimi czeladnikami postawił ją w kościele w trzynaście dni; dźwiga ją Mojżesz, na baldachimie stoi dwunastu apostołów, a szczyt wieńczy pelikan. Conrad dodaje, że z nowej ambony po raz pierwszy wygłoszono kazanie w niedzielę Trójcy Świętej 1654 roku, a dwusetlecie ambony obchodzono 10 czerwca 1854 roku. Ołtarz zlecono 7 września 1693 roku królewieckiemu rzeźbiarzowi nadwornemu Isaacowi Ridze za 600 guldenów; postawił go z pięcioma czeladnikami w czerwcu 1694 roku, ukończył 12 czerwca i nazajutrz został on poświęcony, a dawny ołtarz sprzedano kościołowi w Schönberg. Pomalował go i pozłocił nadworny malarz Gottfried Haarhausen z Królewca — ten sam, który ozdobił kościół w Starym Mieście — kończąc pracę 12 października 1695 roku; cały ołtarz kosztował 2369 guldenów.

W polu głównym jest rzeźbione Ukrzyżowanie, w predelli Ostatnia Wieczerza, wyżej Złożenie do grobu, a całość wieńczy Chrystus jako Dobry Pasterz. Nad grupą Ukrzyżowania widnieje dedykacja „S. S. TRINITATI SACRUM” (Przenajświętszej Trójcy poświęcony). Według Conrada zbiórkę na nowy ołtarz rozpoczął w 1685 roku pastor Gottfried Curtius, a po jego śmierci w 1692 roku prowadził ją dalej pastor Samuel Alckenbrecher; rada miasta przekazała na budowę ołtarza kary pieniężne wpłacone w latach 1693 i 1694. Dwusetną rocznicę ołtarza parafia uczciła nabożeństwem 17 czerwca 1894 roku.

Georg Conrad opisuje również naczynia i sprzęty kościoła. W 1566 roku zaczęto zbierać na nowy kielich i w latach 1574–1575 kupiono od złotnika z Heiligenbeil srebrny kielich z pateną za 51 grzywien pruskich. Srebrny, wewnątrz złocony dzban na wino z napisem z 4 maja 1705 roku, z czasów pastora Samuela Alckenbrechera, kupiono z dobrowolnych darów i kolekt u złotnika Michaela Moellera w Królewcu za 156 guldenów. Srebrną misę chrzcielną z dzbanem ofiarował w 1834 roku Tischler, sekretarz generalny ziemstwa kredytowego (Generallandschaftssekretär) w Królewcu, wraz z dwiema córkami, na pamiątkę żony i matki, Caroline Sophie Tischler z domu Scheltz, zmarłej w Młynarach 30 lipca 1834 roku.

Według rachunków z lat 1771–1772 do chrztu używano zawieszonego na długiej linie i opuszczanego „zierlich verguldeter Engel” (kunsztownie złoconego anioła) z mosiężną misą w dłoniach; anioła zdjęto, jak się zdaje, w 1867 roku i przeniesiono na drugą emporę. Z czasów katolickich zachował się kamień, który Conrad uważa za kropielnicę, a może chrzcielnicę; pastor Jacob Schultz (1776–1815) pisał o nim jako o leżącym na cmentarzu przy kościele „Weihstein”.

W 1894 roku kamień leżał jeszcze przy południowo-wschodnim narożniku kościoła, a potem przeniesiono go do ogrodu plebańskiego. Na żyrandolu cechu kowali wybito znaki „S. F. 1644”, które według Conrada oznaczają jego twórcę, mistrza kowalskiego Steffena Fochta, oraz rok wykonania i zawieszenia; żyrandol odnowiono z okazji jubileuszu ambony w 1854 roku. Żyrandol z jelenim porożem z 1662 roku ma napis „CHRISTOF DÖRINGCK”. Trzy tablice pamiątkowe przypominały parafian zmarłych za króla i ojczyznę w wojnach wyzwoleńczych 1813–1815 i w 1870 roku oraz uczestników wojen wyzwoleńczych.

W latach 1739–1740, gdy w mieście stacjonował garnizon i kościół nie mieścił wiernych, cieśla Martin Mälzer według planu budowniczego krajowego Grünenberga przebudował wnętrze: dostawił nowe ławki i empory dla żołnierzy, przeniósł ambonę z filara na ścianę południową, a zakrystię wyprowadził za mur kościoła. Według Georga Conrada przebudowę podjęto na wniosek pułkownika d’Arbaud, gdyż miejski garnizon liczył pięć kompanii, a Martin Mälzer przyjął ją kontraktem z 25 marca 1739 roku za 555 talarów 63 grosze. Organy zbudował królewiecki organmistrz Casparini na mocy umowy z 2 października 1741 roku za 2700 guldenów; ukończył je w lipcu 1745 roku.

Conrad podaje, że kilka dni przed 29 lipca 1745 roku organy odebrał Gottfried Podbielski, organista kościoła staromiejskiego w Królewcu, a tego dnia Casparini pokwitował ostatnią ratę w wysokości 600 guldenów; pastor Jacob Schultz zapisał, że było to jego „Probestück” (dzieło próbne). Organy, chór organowy i konfesjonały pomalował i pozłocił dopiero w 1756 roku malarz Johann Türck z Ostródy za 45 talarów. Conrad wnioskuje też, że pierwsze organy zbudował w kościele już w 1612 roku Hans Kaul z Heiligenbeil.

W 1934 roku wnętrze otrzymało nową kolorystykę, ukończoną przed Niedzielą Palmową. W kościele pochowano pastora Heinricha Möllera, którego płyta nagrobna była tam jeszcze pod koniec XIX wieku, a pastor Carl von Freyhold, zmarły w 1888 roku, spoczął na cmentarzu ewangelickim, gdzie przypominał o nim grobowiec z napisem. Piotr Birecki podaje, że w kościele w Młynarach znajdowało się, zawieszone w niszy stropowej od strony północnej, epitafium generała lejtnanta Albrechta von Kalcksteina (1592–1667), politycznego przeciwnika Fryderyka Wilhelma, osadzonego w więzieniu w 1661 roku; autor zalicza je do epitafiów wojskowych z Prus Książęcych, które nie przetrwały do dziś.

Według Georga Conrada przestrzeń przed ołtarzem służyła jako miejsce pochówków: według rachunków z lat 1571–1572 burmistrz pochował w kościele dwoje dzieci, a biskup Johannes Wigand w recesie wizytacyjnym z 1578 roku nakazał pobierać za pochówek w kościele 4 grzywny, od czego zwolnieni byli pastor i witrycy. Posadzkę przed ołtarzem tworzyło osiem płyt nagrobnych, częściowo z grobów w samym kościele, częściowo z dawnego cmentarza przykościelnego. Księgi zgonów wymieniają jako pochowanych w kościele między innymi Martina von Pröck, dziedzica Curau, w 1622 roku, kapelana Joachima Pollio i burmistrza Gregora Hinzego w 1635 roku oraz burmistrza Fabiana Kleina w 1663 roku. W kościele były epitafia pastora Koppa i Johanna Eberharda Runge, zmarłego w 1823 roku.

Recesem z miastem z 23 czerwca 1800 roku parafia ewangelicka nabyła tak zwany cmentarz sumpfski przy drodze do Sumpf, który po powiększeniu liczył w 1896 roku 0,9740 hektara; prastary cmentarz wokół kościoła, wzmiankowany już w 1338 roku, zamknięto w 1803 roku.

W czerwcu 1931 roku elbląskie Towarzystwo Starożytności zwiedzało w Młynarach odnowiony kościół ewangelicki; oprowadzał między innymi miejscowy pastor Rosenow.

Po drugiej wojnie światowej kościół przejęli katolicy; jest dziś świątynią parafialną pod wezwaniem świętego Piotra Apostoła. Według Roberta Ziemiańskiego katolickie nabożeństwa odprawiano w tym kościele już w 1946 roku. Do rejestru zabytków wpisano go wraz z cmentarzem przykościelnym 28 lutego 1968 roku pod numerem 618/69. Ze średniowiecznej budowli zachował się dwunawowy korpus, podwyższana w XVI wieku wieża i kruchta południowa.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Conrad nazywa twórcę organów Adamem Gottlobem Casparinim, a opinia organmistrza z lat trzydziestych XX wieku w tej samej teczce — Johannem Gottlobem. 🟡 W datowaniu nowożytnej przebudowy źródła podają lata 1738–1740 albo 1739–1740.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Bohmann (1542), N. Blasius (1544), Philipp Mechler (1550), Johann Holzt (1574), Sebastian von Sanden (1578), Michael Harmer (do 1589), Simon Johannes (1589), Adamus Eckstädt (1595), Caspar Mirovius (1629), Heinrich Möller (1637–1654), Theophilus Wegner (1655), Jacob Theodor Decker (1739), Philipp Emanuel Drenckhan (1749), Ernst Heinrich Bruno (1813), Johann Benjamin Schuchardt (1832), Julius Carl Wilhelm Lube (1866), Eduard Wilhelm Johann Lehmann (1890), Wilhelm Finger (1919), Ludwig Wilhelm Paul Rosenow (1926–1935), Bruno Kühnel (1935). Bez podanego roku: Albert Lichtenstein.

Georg Conrad podaje, że na początku XVII wieku, zapewne w 1603 roku, rada miasta, której panujący przyznał prawo obsadzania stanowiska drugiego duchownego, wybrała dla kościoła kapelana; tytuł kapelana zastąpiono wkrótce tytułem diakona, a od okólnika z 18 kwietnia 1817 roku urzędowo tytułem „Prediger” (drugi duchowny). Od 1880 roku stanowisko to pozostawało nieobsadzone i zarządzał nim pastor. Miasto jako patron tego stanowiska przekazało na jego uposażenie ziemię już w 1611 roku, a należący do niego dom kapelana (Kaplanei) poświadczają rachunki z lat 1613–1614; w 1822 roku zapisano go jako rozebrany, później go odbudowano i w 1896 roku korzystał z niego rektor szkoły miejskiej.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejszą parafię: sięgająca czasów przed reformacją, pod patronatem królewskim. Liczyła 2536 dusz, 4 szkoły i 10 nauczycieli. Należały do niej: miasto Mühlhausen, Gardienen, Lohberg, Schönfließ, Sumpf, a z powiatu Braunsberg: Kurau, Jägeritten, Alt Sadluken, Neu Sadluken, Parlack. Samo miasto miało 2407 mieszkańców, w tym 496 katolików. Stanowisko drugiego duchownego i rektora pozostawało nieobsadzone. Pastorem był wtedy, od 1890 roku, Eduard Lehmann, urodzony w 1846 roku.

Źródła: „Elbinger Jahrbuch”, Elbing 1919–1937, s. 143; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VI, Warszawa 1885, hasło Młynary; rejestr zabytków nieruchomych województwa warmińsko-mazurskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Encyklopedia Warmii i Mazur; medievalheritage.eu; G. Conrad, „Beschreibung der evangelischen Pfarrkirche in Mühlhausen (Kreis Pr. Holland) und Verzeichnis ihrer Geistlichen. Mit archivalischen Nachrichten”, „Altpreußische Monatsschrift” 34, 1897, s. 536–583; odbitka w zbiorze: Archiwum Państwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urząd Konserwatora Zabytków Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 433 „Mühlhausen, evangelische Kirche”, 1901–1934 (szukajwarchiwach.gov.pl); A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 93–96; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 132, 181, 253; t. 2, s. 360, 399, 426, 487; t. 3, s. 718, 833, 880, 1014; t. 4, s. 1062, 1083, 1107, 1159, 1195, 1202; t. 5, s. 1514; t. 6, s. 1552, 1632; t. 7, s. 1938; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83; P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 21; Georg Conrad, „Ueber die Entstehung des evangelischen Kirchspiels Mühlhausen (Kreis Pr. Holland) mit historisch-topographischen Nachrichten über seine ehemaligen und jetzigen Bestandteile”, „Altpreußische Monatsschrift” 33, 1896, s. 305–358; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191.