Mokre — cmentarz ewangelicki

Mokre, po niemiecku Mockrau, leży w gminie Czersk w powiecie chojnickim. Dawny cmentarz ewangelicki służy dziś parafii rzymskokatolickiej; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa datują jego założenie na XVIII wiek. Gminna ewidencja zabytków gminy Czersk wymienia go pod pozycją 214, pod adresem Mokre 3A, jako „cmentarz d. ewangelicki, ob. rzymskokatolicki” o powierzchni 0,94 hektara.

Dokument z 1273 roku zapisuje wieś jako Mochle. W 1330 roku występuje jako Mucker; wtedy Dytryk von Lichtenhain, komtur tucholski, nadał ją uczciwemu Janowi oraz jego prawym spadkobiercom. Obszar wsi wynosił 2441 mórg.

Katolicy mieli w Mokrem kaplicę prywatną. Wizytacja Trochowskiego z 1766 roku zapisała, że stała ona we wsi, odłączona od dworu, a Mszę odprawiano w niej za indultem papieża Klemensa XIII, wystawionym dla Mikołaja Pawłowskiego, sędziego ziemskiego człuchowskiego. Na indult zezwolił ówczesny biskup Ostrowski. Jakub Fankidejski zaznacza, że w parafiach czerskiej, bruskiej i jeleńckiej występują tylko mniej znaczące kaplice prywatne. Mikołaj Pawłowski odbudował też kaplicę w pobliskich Odrach.

Według pruskich ksiąg hipotecznych od 1774 roku Mokre należało do Michała Pawłowskiego, syna Mikołaja; w wykazie wasali z 1776 roku zanotowano, że kupił on dobra od ojca. Mikołaj Pawłowski, były sędzia ziemski, liczył wtedy 80 lat i od 1775 roku mieszkał w Zoldan.

Według kroniki Harnocha kościół w Mokrem, poświęcony w październiku 1831 roku, był pod patronatem królewskim, cały murowany, z murowaną wieżą krytą gontem. W kościele były trzy dzwony, a od 1867 roku organy z pedałem o dziewięciu głosach. Pierwszym pastorem był od 1829 roku Immanuel Kleßl, a parafia liczyła w 1890 roku 2132 dusze. Według tej samej kroniki parafia ewangelicka w Mokrem miała wtedy trzy cmentarze ewangelickie. Akta metrykalne ewangelickiej gminy w Mokrem z lat 1837–1948 przechowuje Archiwum Państwowe w Bydgoszczy (zespół nr 2675).

W styczniu 1881 roku pastora Friedricha Rudolfa Alberta Rübsamena z Mokrego mianowano superintendentem diecezji chojnickiej, a w listopadzie 1905 roku otrzymał on Królewski Order Korony III klasy. Zmarł w Mokrem po dłuższej chorobie w niedzielę 5 kwietnia 1908 roku. Zarząd synodu i duchowni diecezji chojnickiej napisali w nekrologu, że przez trzydzieści lat kierował diecezją z oddaniem i wielką znajomością rzeczy, zawsze życzliwy i z radosną wiarą wierny wyznaniu Kościoła. W sierpniu 1916 roku pastorem w Mokrem mianowano pastora Dobbersteina z Sulęczyna.

Słownik geograficzny naliczył w Mokrem w 1868 roku 53 budynki, w tym 24 domy mieszkalne, i 293 mieszkańców: 179 katolików i 114 ewangelików. W tym samym haśle Słownik wymienia we wsi kościół parafialny ewangelicki i szkołę, do której chodziły także dzieci katolickie. Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii, katolicy do parafii w Czersku, a miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wskazuje Mokre jako parafię ewangelicką trzydziestu ośmiu miejscowości powiatu chojnickiego, od Czerska i Karsina po Wiele i Legbąd, oraz trzech miejscowości sąsiedniego powiatu tucholskiego. Samo Mokre liczyło wtedy 334 mieszkańców: 119 ewangelików, 211 katolików i czworo innych chrześcijan. W 1913 roku kościelny Friedrich Stephan z Mokrego otrzymał za swoją służbę srebrną odznakę honorową.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 276 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1622 dusze.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 502–503; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 52; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VI, hasło „Mokre” (5.); gminna ewidencja zabytków gminy Czersk, poz. 214; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 317; M. Dereszyńska-Romaniuk, „Źródła do dziejów Kościoła ewangelickiego w zasobie Archiwum Państwowego w Bydgoszczy”, s. 429–439, s. 433; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 1; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 330 (s. 14), nr 344 (s. 14–15), nr 1325 (s. 121–122); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 44–45; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 59; „Berliner Tageblatt und Handels-Zeitung” (wydanie poranne), 28 stycznia 1881 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 29 listopada 1905 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 8 kwietnia 1908 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 7 sierpnia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).