Mokry Dwór — dawny kościół ewangelicki (nieistniejący)

W Mokrym Dworze, po niemiecku Nassenhuben, w gminie Pruszcz Gdański, istniała dawniej parafia ewangelicka z własnymi duchownymi. Program opieki nad zabytkami gminy Pruszcz Gdański podaje, że ewangelicy zbudowali we wsi nowy kościół około 1550 roku i że istniał tu także zbór braci czeskich oraz ewangelików reformowanych. Według Aleksandra Klempa pochodzący z Gdańska Werdenowie zakładali zbory luterańskie w posiadanych przez siebie królewszczyznach i w swoim prywatnym Mokrym Dworze.

Według rękopisu Ephraima Praetoriusa „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku mówiono, że stał tu kiedyś jeszcze dawniejszy kościół, zniszczony w 1458 roku, po którym miały zostać fundamenty. Abraham Hartwich w opisie Żuław z 1723 roku wylicza Nassenhuben pod rokiem 1632 wśród kościołów Żuław Gdańskich, w których z czasem zaczęto głosić ewangelię.

Wykaz duchownych Ludwiga Rhesy z 1834 roku podaje, że przy tutejszym kościele służyli częściowo duchowni luterańscy, częściowo reformowani. Pierwszy na jego liście, magister Martin Maunius z Miśni, przyszedł tu w 1632 roku, a w 1648 roku przeszedł do Koszwał. Joachim Fischer z Brandenburgii, nauczyciel gimnazjum gdańskiego, przybył w 1653 roku i zmarł w 1676 roku; Rhesa nazywa go za Praetoriusem ostatnim duchownym luterańskim tej parafii. Pierwszym duchownym reformowanym był według Rhesy Gerhard Böttinger, który przyszedł w 1650 roku.

Spis duchownych gdańskich Ephraima Praetoriusa, wydany w 1760 roku, zapisuje przy Mokrym Dworze, że w tym kościele głoszą kazania reformowani. Rhesa podaje, że Petrus Figulus objął tu urząd w 1657 roku, a w 1666 roku przeniesiono go do Prus; Aleksander Klemp wymienia listy ministra Piotra Figulusa z Mokrego Dworu pod Gdańskiem z lat 1657–1667.

Rękopis Praetoriusa zalicza Mauniusa do duchownych luterańskich, podobnie jak trzech jego następców: Matthäusa Müllera z Döbeln w Miśni (1648–1650), Daniela Sohra (1651–1653) i Joachima Fischera; po śmierci Fischera luterańskiego urzędu już nie obsadzono. Böttinger według rękopisu najpierw przez dwa lata jako student uczył tu dzieci, a gdy wybuchła wojna szwedzka, przeniósł się do miasta i tam zmarł.

Według Fabera Piotr Figulus Jabłoński, zięć Jana Amosa Komeńskiego, przyjeżdżał tu co dwa tygodnie, by odprawiać nabożeństwo reformowane na zmianę z luterańskim współbratem, a potem przez sześć lat prowadził tę parafię; tu też urodził mu się syn Daniel Ernst, późniejszy nadworny duchowny w Berlinie. Po Figulusie rękopis wymienia jeszcze ośmiu pastorów reformowanych przed Forsterem, od Georga Heermunda Vetterusa, powołanego w 1667 roku, którego w wierszu na ślub w 1692 roku nazwano konseniorem Jednoty w Wielkopolsce i Prusach, do Theodora Johanna Borckmanna, zmarłego w marcu 1753 roku.

W czasach Praetoriusa nabożeństwa odprawiano według jego rękopisu w dużej sali we dworze, z ławkami dla mężczyzn i kobiet, amboną i chórem z pozytywem organowym, który trafił tu w 1689 roku; zamiast ołtarza stał pośrodku stół, przy którym udzielano Wieczerzy Pańskiej, a przy ambonie wisiały obok siebie portrety Marcina Lutra i Filipa Melanchtona. Nad salą wznosiła się wieżyczka z dzwonem zegarowym i tarczą. Dwa dzwony z 1649 roku, z literami „L. W.” i napisami „Si Deus pro nobis, quis contra nos” oraz „Da pacem Domine in diebus nostris”, wisiały dawniej przy domu luterańskiego pastora nad Motławą, a w 1671 roku zbudowano dla nich drewnianą dzwonnicę na starym cmentarzu. Nowy dom pastora nad Motławą zbudowano w 1694 roku.

Według Rhesy w latach 1753–1765 pastorem w Mokrym Dworze był Johann Reinhold Forster, urodzony w Tczewie, który potem wyjechał do Petersburga, stamtąd do Anglii, odbył z Jamesem Cookiem podróż dookoła świata i zmarł w 1798 roku jako profesor w Halle. Jego syn Georg przyszedł na świat w 1754 roku na plebanii, która według biogramu Petera Masta stała w sąsiedniej Wiślinie.

Ostatni na liście Rhesy, Franz George Victor Killmar z Gołdapi, przyszedł tu z Działdowa 23 sierpnia 1802 roku, a w 1814 roku, gdy okolica bardzo ucierpiała od wojny i powodzi, przeniesiono go do Pasewalku. Rhesa dodaje, że tego stanowiska później już nie obsadzono, a większość właścicieli gospodarstw wyznania luterańskiego przyłączono do parafii w Wocławach.

Urzędowy podręcznik topograficzno-statystyczny rejencji gdańskiej z 1869 roku zalicza Mokry Dwór do parafii ewangelickiej w Rokitnicy. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z 1927 roku zalicza Mokry Dwór do parafii w Rokitnicy (Müggenhahl) i podaje, że w miesiącach zimowych raz w miesiącu odprawiano nabożeństwo w Mokrym Dworze; nie mówi, w jakim budynku. Cmentarze tej parafii almanach wymienia tylko w Rokitnicy i w Wiślinie (Hochzeit).

Kiedy kościół w Mokrym Dworze przestał istnieć i gdzie dokładnie stał, źródła nie podają.

🟡 Abraham Hartwich nazywa Mauniusa pierwszym duchownym reformowanym, a spisy duchownych Ephraima Praetoriusa z 1760 roku i Ludwiga Rhesy z 1834 roku za pierwszego reformowanego uznają Gerharda Böttingera, który przyszedł w 1650 roku.

Źródła: L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 105–106; E. Praetorius, „Danziger Lehrer Gedächtniß”, Danzig und Leipzig 1760, s. 49, rozdz. XII „Zu Nassenhuben” (kopia cyfrowa Münchener Digitalisierungszentrum, skan 115); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 18, 96; Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Pruszcz Gdański na lata 2018–2021 (oprac. P. Najmajer), załącznik do uchwały nr VII/44/2019 Rady Gminy Pruszcz Gdański z 31 maja 2019 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2019, poz. 3144, s. 44; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, hrsg. vom Evangelischen Konsistorium für die Freie Stadt Danzig, [Danzig] 1927, s. 17–18, parafia nr 6 Müggenhahl (Kirchenkreis Danziger Höhe); E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 53v–54v; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 164, 185; Faber, „Die polnische Sprache im Danziger Schul- u. Kirchenwesen”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins 70 (1930), s. 103; P. Mast, „George Adam Forster”, Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen (biografie); „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Danzig”, Danzig 1869, cz. 1, s. 51, poz. 200.