Monasterzysko Wielkie — cmentarz ewangelicki

Monasterzysko Wielkie, po niemiecku Groß Münsterberg, leży w gminie Stary Dzierzgoń, w powiecie sztumskim. Cmentarz ewangelicki założono tu na skrzyżowaniu dróg, po wschodniej stronie wsi; ewidencja datuje go na drugą połowę XIX wieku i podaje jego powierzchnię — 0,33 hektara. Cmentarz nie jest wpisany do rejestru zabytków: figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków pod pozycją 93, a ewidencję gminną przyjęto zarządzeniem numer 81/12 wójta gminy. W tej samej miejscowości ewidencja wymienia ponadto kaplicę grobową z połowy XIX wieku (pozycja 92), wpisaną do rejestru zabytków pod numerem 766 decyzją z 12 września 1973 roku.

Karta cmentarza z listopada 1988 roku ocenia jego stan słowami: „Nagrobków brak.Drzewostan w stanie dobrym”. Czytelność całości założenia była wtedy dobra, lecz układ kwater, nagrobków i mogił — zły; najstarszy istniejący nagrobek pochodził z około 1900 roku. W tej samej karcie zapisano, że we wschodniej części cmentarza stała kaplica z drugiej połowy dziewiętnastego wieku. Cmentarz nie miał muru ani bramy, otaczały go szpalery lip — około dwudziestu drzew o pniach grubości od osiemdziesięciu do stu dwudziestu centymetrów, w dobrym stanie zdrowotnym.

W wykazie parafii ewangelickich powiatu morąskiego w Słowniku geograficznym tej wsi nie ma. W tym samym Słowniku zapisano, że księgi starostwa przezmarkowskiego z 1601 roku wymieniają w Münsterbergu polskich osadników; źródło nie rozróżnia przy tym Monasterzyska Wielkiego od Małego. Boetticher omawia Groß Münsterberg w obrębie parafii Stary Dzierzgoń, a ankieta z lat 1855–1859 wymienia tutejszą kaplicę w odpowiedziach tej parafii.

Adolf Boetticher zanotował w 1898 roku, że Groß Münsterberg miał do 1721 roku samodzielny kościół, a za jego czasów stała tu kaplica. Ankieta wypełniona w latach 1855–1859 dla pruskiego konserwatora zabytków podaje, że w dawnych wiekach istniała w tutejszym majątku kaplica, a właściciel majątku natrafił na jej stare fundamenty, gdy zakładał nową kryptę grobową. Tę niedawno wówczas zbudowaną kaplicę grobową wzniesiono z cegły, ze sklepieniem, ostrołukowymi drzwiami i oknami oraz czterema okrągłymi wieżyczkami, a jej mały ołtarz zdobił obraz olejny Chrystusa i Samarytanki przy studni Jakubowej. W źródłach nie znaleziono, czy to ta sama budowla co kaplica na cmentarzu.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza tę miejscowość do parafii Stary Dzierzgoń (Alt Christburg), liczącej 1990 dusz.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgoń, pozycje 92 i 93; gminna ewidencja zabytków gminy Stary Dzierzgoń (tabela 8 studium uwarunkowań, pozycja 93), przyjęta zarządzeniem numer 81/12 wójta gminy; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, tom VI, hasło Morąg (powiat morąski); karta cmentarza w Monasterzysku Wielkim, oprac. D. Rekowska, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 15; Archiwum Państwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urząd Konserwatora Zabytków Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 „Kunstdenkmähler im Kreis Mohrungen”, 1855–1859, skany 65 i 67 (szukajwarchiwach.gov.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.