Mosiny — cmentarz ewangelicki (1. poł. XX w.)

Mosiny, po niemiecku Mossin, były wsią w większości ewangelicką. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 674 mieszkańców: 424 ewangelików, 245 katolików i pięciu Żydów. Ewangelicy należeli do parafii w Starym Gronowie, które leżało w sąsiednim powiecie złotowskim, a we wsi działała ewangelicka szkoła. Według krajowej ewidencji zabytków jest to najmłodszy z cmentarzy ewangelickich w Mosinach. Karta ewidencyjna z czerwca 1990 roku, w której figuruje jako „Mosiny II”, datuje jego założenie prawdopodobnie na pierwszą połowę XX wieku.

Cmentarz, założony na planie zbliżonym do kwadratu, leżał we wsi przy skrzyżowaniu dróg do Bukowa i zajmował 0,25 hektara. W 1990 roku teren był częściowo splantowany, wysypywano na nim żwir i piasek, a od południa urządzono śmietnisko. Cmentarz na całym obszarze pokrywały w 1990 roku duże kamienie narzutowe. Z nagrobków zostały nieliczne ślady. Jeden przetrwał w całości — duży nagrobek z białego granitu w narożniku południowo-wschodnim, z napisem „Ruhestätte der Familie J. Lambrecht”, czyli „miejsce spoczynku rodziny J. Lambrecht”. Od północy i wschodu rosły lipy i dwa kasztanowce; zachodnia część zarosła głogiem, śnieguliczką, jesionem, osiką, lilakiem i dziką różą. Stan cmentarza karta ocenia jako zły.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Mossin jako wieś. Notował tu 67 domów mieszkalnych i 614 mieszkańców, w tym 443 ewangelików, 164 katolików i siedem osób innych wyznań. W 1868 roku katolicy z Mossin należeli do parafii w Człuchowie. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Myśligoszcz (Marienfelde) i podaje tu 472 ewangelików.

Źródła: karta cmentarza „Mosiny II”, czerwiec 1990 (krajowa ewidencja zabytków, zabytek.pl, obiekt 694645); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau, strony 160 i 161, pozycja 56; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Człuchów, pozycje 100 i 101; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 138–139; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.