Mosiny — cmentarz ewangelicki przykościelny (XVII w.)

Cmentarz ewangelicki przykościelny w Mosinach, po niemiecku Mossin, po kaszubsku Mòsënë, datowany jest na XVII wiek. Dziś jest nieczynny i opuszczony; zachowały się fragmenty nagrobków i starodrzew. Ludność niemiecką wysiedlono po 1945 roku.

Krajowa ewidencja zabytków prowadzi go jako cmentarz ewangelicki przykościelny, a obok niego wymienia w Mosinach dwa inne cmentarze ewangelickie, z połowy XIX i z pierwszej połowy XX wieku, oraz cmentarz rzymskokatolicki.

Mosiny to średniowieczna wieś królewska starostwa człuchowskiego, która miała własny kościół. W 1570 roku, gdy parafia człuchowska była w rękach luteranów, przyłączono do niej dotąd samoistne kościoły wiejskie, a wśród nich mosiński. Ksiądz Panske podaje dla wsi polską nazwę Mosyń. Wizytacja oficjała Trebnica — Słownik geograficzny datuje ją na 1617 rok, choć Panske i Fankidejski wiążą wizytacje Trebnica z latami 1652–1653 — zastała w Mosinach drewniany kościół pod wezwaniem Wszystkich Świętych z jednym ołtarzem. W tej samej wizytacji zapisano, że probostwo miało cztery włóki. Meszne, po dwa korce żyta, dawało dwudziestu trzech gburów; dawniej płaciło je trzydziestu gburów i trzech sołtysów. Na kolędę zaś każdy przynosił bochenek chleba i kiszkę. Nabożeństwa odprawiał dojeżdżający proboszcz człuchowski, a prowizorami kościoła byli Michał Otto i Andrzej Harmon. J.

Heise w inwentarzu zabytków z 1887 roku wymienia w Mosinach drewniany kościół katolicki z 1845 roku.

Słownik geograficzny podaje dla 1868 roku 614 mieszkańców, w tym 443 ewangelików i 164 katolików, przy 67 domach i 152 budynkach. W tym samym Słowniku zapisano, że wieś tworzyła osobny okręg urzędu stanu cywilnego, który w 1880 roku liczył 1837 dusz. Wykaz gmin sporządzony na podstawie spisu z 1 grudnia 1885 roku podaje 674 mieszkańców, w tym 424 ewangelików, 245 katolików i pięciu Żydów. Mosiny były filią ewangelickiej parafii w Starym Gronowie i zarazem filią katolickiej parafii w Człuchowie. Harnoch wymienia Mosiny wśród miejscowości szkolnych parafii gronowskiej. W urzędowym podręczniku rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny.

Działała tu szkoła ewangelicka, do której chodziło także 37 dzieci katolickich. Słownik geograficzny wylicza przy parafii człuchowskiej pięć takich szkół, wśród nich mosińską.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Wojewódzka ewidencja zabytków gminy Człuchów (pozycje 100–102) i Białe Karty z 1992 roku notują w Mosinach dwa cmentarze ewangelickie i jeden katolicki; cmentarza przykościelnego jako ewangelickiego nie wymieniają.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Myśligoszcz (Marienfelde) i podaje tu 472 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Człuchów, pozycje 99–102; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I, hasło Człuchowo, i t. VI, hasło Mosiny al. Moszyna (niem. Mossyna); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, hasło Mossin, Kreis Schlochau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 18; zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa), „cmentarz ewangelicki przykościelny”, Mosiny, identyfikator 694643; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 138–139; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.