Możdżanowo — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Bartłomieja)

Możdżanowo — po niemiecku Mützenow — leży około 11 kilometrów na południowy zachód od Ustki i było dawną wsią klasztoru słupskiego. Według słownika historycznego Alicji Świetlickiej i Elżbiety Wisławskiej (1998) pierwszy kościół istniał tu już w 1356 roku i należał do biskupstwa kamieńskiego. Ludwig Böttger (1894) przekazuje, że w 1374 roku biskup kamieński miał poświęcić kościół jako kaplicę chrzcielną ku czci świętego Jodoka. Przebudowywano go wielokrotnie, a największych zmian, jak podaje „Magazyn Kaszuby”, dokonano w 1615 roku.

Dziś jest to rzymskokatolicki kościół świętego Bartłomieja.

Po Reformacji urząd pastora przechodził tu w jednej rodzinie przez trzy pokolenia. Joachim Wockenfus, noszący też nazwisko Colubes, urodzony w 1528 roku w Sławnie, został powołany przez landwójta słupskiego Georga von Ramel i ordynowany w 1550 roku przez Jakoba Hogensee; doczekał wizytacji kościelnej w 1590 roku i zmarł w 1596 roku. Wykaz duchownych pomorskich notuje, że jego portret w katolickim stroju był jeszcze dość dobrze rozpoznawalny. Po nim urząd objął syn, David (1596–1622), a po tamtym wnuk, również David, ordynowany w 1622 roku i zmarły 2 czerwca 1635 roku.

Kolejny duchowny ucierpiał w czasie wojny. Joachima Flotowa, ordynowanego 6 czerwca 1636 roku, szwedzcy jeźdźcy obrabowali — jak zapisano — dwadzieścia siedem razy; według Bartholdy’ego szwedzka jazda złupiła go w ciągu pięciu dni, od 9 do 13 czerwca 1638 roku. Po nim Christian Schrulius prowadził parafię w latach 1644–1683 i wziął syna na adiunkta, a Johann Schrulius, urodzony 10 kwietnia 1645 roku w Możdżanowie, objął po nim urząd.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Możdżanowie, po niemiecku Mützenow, pastorami byli dalej: Martin Windmüller (1698–1727), Franziskus Johann Braunsberg (1728–1729), Michael Friedrich Rampthun (1730–1778), Martin Friedrich Döhling (1778–1815), Johann Christoph Friedrich Tischmeyer (1817–1822), Ludwig Maximilian Mila (1826–1828), Friedrich Adolf Zahn (1828–1836), Johann Heinrich Karl Piper (1836–1852), Karl Albert Heyer (1852–1866), August Wilhelm Schumacher (1868), Franz Splittgerber (1869–1887), Albrecht Giese (1889–1896) i Gustav Wendt (od 1897 roku). Pastor Michael Friedrich Rampthun, urzędujący w Możdżanowie od 1730 roku i zmarły w 1784 roku jako senior synodu słupskiego, ufundował stypendia swojego imienia i kilka legatów, a całą swoją bibliotekę zostawił kościołowi; za jego następcy Martina Döhlinga zbudowano w 1804 roku plebanię.

Za pastora Tischmeyera, w latach 1817–1822, połączono z parafią w Możdżanowie filię w Pennekow, należącą wcześniej do parafii w Pustamin. Tischmeyer był tu też superintendentem i przeciwnikiem przebudzenia braci von Below.

Prasa z XIX i początku XX wieku uzupełnia ten wykaz. Urzędowa „Allgemeine Preußische Staats-Zeitung” ogłosiła nominację pastora Pipera z Königsmühl na pastora w Możdżanowie dopiero 29 kwietnia 1837 roku. W maju 1866 roku berlińska „National-Zeitung” wymieniła wśród zmarłych pastora Carla Alberta Heyera z Możdżanowa. Pastor Franz Splittgerber, wcześniej dyrektor seminarium w Altstadt Pyritz, był autorem pracy „Tod, Fortleben und Auferstehung” o rzeczach ostatecznych człowieka w świetle Pisma Świętego; jej trzecie, znacznie poszerzone wydanie ukazało się w 1879 roku w Halle. Splittgerber zmarł w Możdżanowie 4 lipca 1887 roku po krótkiej chorobie, w wieku 54 lat. W styczniu 1888 roku ogłoszono, że opróżniona przez jego śmierć parafia zostanie obsadzona od 1 października tego roku w drodze wyboru przez gminę.

Parafia miała wtedy jeden kościół i 1000 dusz, dawała 4500 marek dochodu, nie licząc mieszkania, i miała połączenie szosą ze Słupskiem; od kandydatów wymagano dziesięciu lat służby. W styczniu 1913 roku pastor Gustav Wendt z Możdżanowa otrzymał Order Czerwonego Orła IV klasy.

Według księgi metrykalnej parafii (AP Koszalin, sygn. 26/851/0/-/2, skan 120) przy chrztach od marca do lipca 1930 roku w rubryce „Bemerkungen” wpisano duchownych z innych miejscowości: w marcu i kwietniu pastora Simona z Duninowa (w księdze: Dünnow), 29 czerwca pastora Ristowa z Bruskowa Wielkiego (Großbrüskow), a 6 lipca pastora Simona z Ustki (Stolpmünde).

W 1784 roku Możdżanowo, wieś królewskiego urzędu słupskiego, leżało dwie mile na zachód-północny zachód od Słupska, pół mili od Bałtyku. Mieszkali tu pastor i zakrystian, 19 gospodarzy z wolnym sołtysem — w tym dwaj chłopi kościelni, którzy służyli miejscowemu pastorowi i nie płacili urzędowi ani dzierżawy, ani opłaty zamiast pańszczyzny — dwóch półchłopów, pięciu zagrodników i siedmiu chałupników-budników; był też dom wdowy po pastorze — razem 33 dymy. Mieszkańcy żyli po części z roli, po części z żeglugi, a w 1782 roku w miejscu zwanym Steinbrink odkryto na głębokości 12 sążni złoże bursztynu o wartości 1800 talarów.

Kościół był macierzysty w synodzie słupskim; należały do niego Starkowo, folwark Gallenzin i ci mieszkańcy kolonii Scharfenstein, którzy przyszli z parafii możdżanowskiej.

Możdżanowo było samodzielną parafią w okręgu Słupsk-Miasto. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1100 dusz. Stanowisko pastora było wtedy nieobsadzone. Patronat był państwowy. W 1940 roku parafia obejmowała trzy miejscowości — Starkowo, część gminy Krzemienica (Steinwald) i Scharfenstein, przysiółek gminy Bruskowo Wielkie — i liczyła 1000 wiernych; sama wieś miała w 1939 roku 393 mieszkańców.

Dawny kościół w Możdżanowie był prostą salą na planie prostokąta, mierzącą w świetle około 7 na 13 metrów. W części środkowej ołtarza ustawiono krucyfiks z dwiema figurami świętych z około połowy XV wieku, starszymi niż sama nastawa. Na odwrociu nastawy ołtarza zapisano, że ołtarz odmalowano w 1871 roku. W niszy sakramentarium we wschodniej ścianie przechowywano uszkodzone miedziane, złocone cyborium z czasów późnego gotyku; według kroniki kościelnej okrągłe emaliowane medaliony oderwał z niego szwedzki rotmistrz, który potem dobrze za nie popił w Sławnie. W oknach ściany wschodniej osadzono malowane szybki z obrazami biblijnymi i herbami z lat 1617–162…; według podpisów ufundowali je chłopscy gospodarze i kilka rodzin szlacheckich, a jedna szybka nosi herb księcia Jana Fryderyka. Dzwony kościoła miały według tradycji pochodzić z klasztoru w Gallenzin, ale w XIX wieku zostały przelane.

Z wyposażenia zachował się ołtarz z 1665 roku dłuta Johanna Edlewera, snycerza, witraże herbowe oraz kielich mszalny, według tradycji dar ostatniej księżnej pomorskiej — Böttger uważał go raczej za wyrób z XVIII wieku.

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a kościół przejęli katolicy i poświęcili 15 grudnia 1947 roku pod wezwaniem świętego Bartłomieja.

Cmentarze były tu dwa. Na przykościelnym, położonym na niewielkim wyniesieniu pośrodku wsi, nie zachował się ani jeden nagrobek — został po nim wyłącznie pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej. Wiejski założono na wschód od miejscowości, przy drodze do Krzemienicy (monografia pisze „w kierunku Krzemieniewa”), po jej północnej stronie. Także na nim nie ma śladów pochówków, ale teren dzieli aleja lipowa, a na granicach widać dawne nasadzenia świerkowe.

Dwa tomy ksiąg metrykalnych tej parafii z lat 1780–1852 przechowuje dziś Archiwum Państwowe w Szczecinie w zbiorze ewangelickich ksiąg metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii (zespół 65/44/0); ich skany są dostępne w serwisie Szukaj w Archiwach. Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1623 roku; w całości brakowało w nich zapisów ślubów z lat 1713–1728 oraz zgonów z lat 1696–1728.

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 473–476; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 18, 19, 20; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 473–476; powiat.slupsk.pl — Możdżanowo; Możdżanowo. Kościół z XIV wieku pw. św. Bartłomieja — Magazyn Kaszuby; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungs-Bezirks Köslin”, t. II: Kreis Stolp, Stettin 1894, s. 18–20; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, s. 228; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zespół 65/44/0 „Zbiór ewangelickich ksiąg metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii”, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 933; A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny”, Słupsk 1998, s. 142; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 174; „Allgemeine Preußische Staats-Zeitung” (Berlin), 29 kwietnia 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 8 maja 1866 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” (Berlin), 21 lutego 1879 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 8 lipca 1887 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 19 stycznia 1888 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 28 stycznia 1913 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Archiwum Państwowe w Koszalinie, zesp. 26/851/0 „Akta parafii ewangelickiej w Możdżanowie”, sygn. 26/851/0/-/2 (księga urodzeń i konfirmacji z lat 1892–1933 oraz małżeństw i zgonów z lat 1892–1943), skan 120 (szukajwarchiwach.gov.pl); A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3.