Mydlita — cmentarz ewangelicki

Mydlita — do 1945 roku Buchwalde, w zapisie z 1618 roku Bockwold — leżała w powiecie bytowskim, w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze. Cmentarz w Mydlicie był wiejską nekropolią tutejszych ewangelików. Karta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku opisuje go słowami: „Starodrzew w części wycięty, teren cmentarza zarośnięty licznymi samosiejkami drzew i krzewów”. Cmentarz leżał wtedy na wzniesieniu około 250 metrów na południowy wschód od ostatnich zabudowań wsi, przy drodze polnej; zachowało się pięć wolno stojących nagrobków z XX wieku, fragmenty kamiennego ogrodzenia i postumenty w kształcie pnia drzewa.

W 2008 roku stan nagrobków oceniono jako zły, a drzewostan bukowy jako dobrze zachowany.

W 1784 roku Mydlita leżała dwie i pół mili na północny wschód od Bytowa. Obok folwarku mieszkali dwaj gospodarze i trzech zagrodników; był młyn wodny, karczma, cegielnia i folwark z budnikami w lesie, „worinn ehemals eine Glashütte gestanden hat” — gdzie dawniej stała huta szkła. Do dóbr należały też Wussowke, Kłosy (Klössen) i połowa Neuendorf — razem 25 dymów, z lasem sosnowym i rybołówstwem. Mieszkańcy należeli do parafii w Jasieniu.

W XVIII wieku dwór był w rękach Puttkamerów, a od 1790 roku Łaszewskich; rozebrano go po 1945 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazuje Buchwalde wyłącznie jako obszar dworski; naliczono w nim 299 ewangelików oraz 80 katolików. Franz Tetzner notuje wieś pod kaszubską nazwą Bukolt i wymienia ją wśród kilku wsi na północ od Bytowa, w okolicy jeziora Łupawsko, w których mowa kaszubska przetrwała także wśród protestantów.

Własnej świątyni wieś nie miała. Według spisu z 1895 roku ewangelicy należeli do parafii w Pomysku Wielkim (Groß Pomeiske), urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy mieściły się w Jasieniu (Jassen), a katolicy podlegali parafii w Gowidlinie, leżącej już w Prusach Zachodnich. Inwentarz zabytków powiatu z 1938 roku przypisuje natomiast Buchwalde do parafii ewangelickiej w Jasieniu i katolickiej w Bytowie. Jasień był pierwotnie filią Pomyska Wielkiego, od 1877 roku znów bywał stamtąd obsługiwany, a 1 grudnia 1894 roku zniesiono połączenie obu gmin kościelnych we wspólnym urzędzie parafialnym i utworzono w Jasieniu odrębne probostwo. W monografii powiatu bytowskiego wydanej w 1938 roku zapisano, że w czasie rekatolizacji tej ziemi tylko dwa kościoły — w Jasieniu i w Pomysku Wielkim — wymknęły się wikariuszowi generalnemu Johannowi Judickiemu i pozostały ewangelickie.

Słownik geograficzny, opisując katolicką parafię gowidlińską, wylicza Buchwald wśród jej wsi rozproszonych po powiatach kartuskim, bytowskim, słupskim i lęborskim, liczy we wszystkich razem przeszło 1480 dusz w 1880 roku i dodaje, że tam, gdzie nie było szkoły katolickiej, dzieci katolickie chodziły do szkół ewangelickich.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 198, poz. 47; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Groß-Pomeiske, s. 75–77, i Jassen, s. 77; Erich Winguth, „Die Geschichte des Kreises Bütow”, odbitka z „Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern. Kreis Bütow”, Stettin 1938; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 185–187; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Gemeindelexikon für das Königreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.); karta cmentarza w Mydlicie, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085–1086.