Myślice — cmentarz ewangelicki

W Myślicach, po niemiecku Miswalde, zachowały się dwa cmentarze dawnej wspólnoty ewangelickiej. Starszy otacza gotycki kościół i wraz z nim, starodrzewem oraz kamiennym murem jest wpisany do rejestru zabytków. Drugi, odrębny, leży około 80 metrów na zachód od świątyni; wojewódzka ewidencja zabytków podaje jego powierzchnię — 35 arów — i datuje go na przełom XIX i XX wieku.

Wieś lokowano w 1316 roku na prawie chełmińskim. Należała do powiatu morąskiego w rejencji królewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie. Gotycki ceglany kościół z połowy XIV wieku, po Reformacji w luterańskim Księstwie Pruskim służył ewangelikom do 1945 roku. W 1601 roku księgi starostwa przezmarkowskiego notują tu Polaków Piotra Mazgaja, Balcera Grudę i Balcera Łajdę, przy pozostałych mieszkańcach zapisując nazwiska niemieckie. Miswalde miało własną parafię: wymienia ją wykaz parafii ewangelickich powiatu morąskiego w Słowniku geograficznym, a najstarszy znany ślad obsady pochodzi z 1741 roku, kiedy Andreas Wilhelm Tyßka przeniósł się tu z Rohdau. Ten sam Słownik opisuje Mieszwałd jako miejscowość z własną pocztą i kościołem ewangelickim, liczącą 600 mieszkańców wyznania ewangelickiego; miejscowy okręg urzędu stanu cywilnego obejmował w 1880 roku 1721 dusz.

Słownik opisuje okolicę wsi jako górzystą, o glebie gliniastej i piaszczystej, a mieszkańców jako trudniących się rolnictwem.

W teczce prowincjonalnego urzędu konserwatora zabytków zapisano, że konserwator badał kościół w 1903 roku i zanotował wtedy rysy na wieży. Cmentarz przykościelny był w 1931 roku w użyciu: ta sama teczka notuje z oględzin kościoła, że teren między świątynią a otaczającym wzgórze kamiennym murem nadal służy za cmentarz, a groby kopane tuż przy murze oporowym razem z drzewami rozluźniają go tak bardzo, że należy w ogóle zaprzestać pochówków na wzgórzu kościelnym.

Po 1945 roku teren przypadł Polsce, a kościół i otaczający go cmentarz przejęła rzymskokatolicka parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stary Dzierzgoń na lata 2012–2015 wpisuje go do gminnej ewidencji zabytków jako dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,35 ha, datowany na przełom XIX i XX wieku.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku podaje w tutejszej parafii 1777 dusz, 3 szkoły i 5 nauczycieli.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgoń, pozycje 144 i 161; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, tom VI (hasła Mieszwałd i Morąg); L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 246; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stary Dzierzgoń na lata 2012–2015 (uchwała nr VII/68/12 z 29 grudnia 2012 roku); Archiwum Państwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urząd Konserwatora Zabytków Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 381 „Miswalde, evangelische Kirche”, 1903–1939 (szukajwarchiwach.gov.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.