Myślice — dawny kościół ewangelicki (Miswalde)

Kościół w Myślicach, po niemiecku Miswalde, w gminie Stary Dzierzgoń, to ceglana budowla gotycka wzniesiona około połowy XIV wieku na wzgórzu nad doliną Dzierzgonki.

Świątynię zapowiedziano przy lokacji wsi. Wieś lokowano w 1316 roku przywilejem komtura dzierzgońskiego Lutra z Brunszwiku, a dokument lokacyjny przewidywał budowę kościoła i uposażał go w cztery włóki. Z 18 października 1354 roku pochodzi kolejne nadanie: Konrad von Brungisheym, komtur dzierzgoński, dał Arnoldowi z Mieszwałdu i jego braciom siedem włók bez trzech morgów pod wsią. W XV wieku król Kazimierz nadał Mieszwałd klasztorowi brygitek w Elblągu, ale w 1466 roku klasztor wieś utracił, bo Krzyżacy nie chcieli jej wydać.

W XVI wieku świątynię przejęli ewangelicy i użytkowali ją do 1945 roku, kiedy przeszła na własność społeczności katolickiej; dziś jest kościołem parafialnym pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Słownik geograficzny wymienia Mieszwałd wśród parafii ewangelickich powiatu morąskiego.

Ankieta wypełniona w latach 1855–1859 dla pruskiego konserwatora zabytków podaje, że kościół był macierzysty i pod patronatem królewskim, a księgi metrykalne zaczynały się od 1750 roku. Drewniana ambona stała wtedy osobno przy dłuższej ścianie nawy. Misę chrzcielną trzymał drewniany anioł unoszący się przed ołtarzem — ten sam, którego konserwator znalazł w 1931 roku w więźbie dzwonnicy. W wieży wisiały trzy dzwony, a organy, zbudowane według ankiety pod koniec XVIII wieku, odnowiono w 1853 roku.

Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku podaje, że wieś założył w 1316 roku zasadźca Peter von Letten, a kościół był wtedy planowany. Świątynia nie jest orientowana i stoi pod patronatem króla. To ceglana budowla w wątku gotyckim na fundamencie z kamienia polnego, z ukośnymi przyporami na czterech narożach. Od północy ma tylko blendy i dwa okienka oświetlające schody w wieży, a wieża stoi na czterech szerokich ostrołukowych arkadach, więc w przyziemiu ma tylko filary. Na ścianie południowej ułożono zygzaki z czarno glazurowanej cegły; prosto zamknięty korpus otrzymał w 1872 roku nowy szczyt wschodni, który Boetticher ocenił jako nieładny. Ołtarz ma mensę z bielonej cegły i barokową nastawę: między dwiema skręconymi kolumnami korynckimi stoi rzeźbiona w drewnie, dość nieudolnie, grupa Ukrzyżowania z Marią i Janem, a nad nią obraz olejny z Bogiem Ojcem i Synem na kuli ziemskiej.

Szafa organowa jest rokokowa. W zakrystii stał konfesjonał pięknie malowany w 1608 roku, według Boettichera zapewne ręką Melchera Breuera; na prawo od ołtarza wisiał portret kobiety z domu von Wallenrodt, a w drugim oknie od ołtarza po północnej stronie był mały witraż gabinetowy z herbem z rogiem myśliwskim, podpisany imieniem Samuella Fraeibacha, z 1641 roku, z dwoma starannie namalowanymi landsknechtami.

Kronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna (1961), idąc za inwentarzem Bernharda Schmida, wyróżnia kościół w Myślicach — razem z kościołem w Bągarcie — przybudówkami dla ołtarzy bocznych, dwiema kaplicami; w połowie każdej z dłuższych ścian, tak jak w Starym Dzierzgoniu, było wejście.

Teczka prowincjonalnego konserwatora zabytków Prus Wschodnich z lat 1903–1939 pokazuje kościół pod państwowym patronatem i jego kolejne naprawy. W 1903 roku konserwator zbadał budowlę i zanotował rysy na wieży. W 1911 roku firma Esch z Mannheimu założyła ogrzewanie z kanałem przed ołtarzem; przy tej okazji konserwator ponowił prośbę, by dwie czytelne płyty nagrobne z posadzki ustawić przy ścianie, a przy szczycie zachodnim — z gniazdem bocianim — doradzał nie stawiać nowego komina. Z trzech dzwonów dwa oddano w 1917 roku na cele wojenne, a zachował się ten najcenniejszy historycznie; w 1931 roku parafia zawarła z firmą Schilling umowę na drugi dzwon.

Przy oględzinach 27 sierpnia 1931 roku zapisano, że kościół stoi na wzgórzu otoczonym kamiennym murem, a teren między kościołem a murem wciąż służy za cmentarz; groby i drzewa przy murze oporowym tak go rozluźniły, że zalecono w ogóle zaprzestać tam pochówków. Konserwator zwrócił uwagę na otwartą kruchtę w przyziemiu wieży i na barokowego drewnianego anioła chrzcielnego, który kiedyś podawał misę do chrztu, a teraz leżał w więźbie dzwonnicy — należało go znowu zawiesić. W latach 1936–1937 rozebrano i wymurowano na nowo trójkąt szczytu wschodniego, w środku szachulcowy, i rozebrano rzekomy grobowiec rodzinny przy ścianie południowej, który okazał się dwiema przyporami obudowanymi w kształt grobowca i wypełnionymi gruzem.

W 1938 roku konserwator nie zgodził się na rozbiórkę dwóch trójkątnych przybudówek przy dłuższych ścianach kościoła. Na drugi etap prac, obejmujący między innymi nowy dach, posadzkę i iglicę wieży spaloną od pioruna, kosztorysowano 26 300 marek; malowania wnętrza z bogato złoconą, rzeźbioną amboną połączoną z ołtarzem i lożami w ławkach nie wykonano, bo malarza Tessina z Królewca powołano w 1939 roku do wojska.

Obiekt wpisano do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1543, dwiema decyzjami: z 19 sierpnia 1968 i z 5 czerwca 1995 roku. Ochroną objęto kościół, teren cmentarza przykościelnego ze starodrzewem oraz otaczający mur kamienny; wykaz rejestru datuje świątynię na początek XIV wieku z przebudowami od XV do XIX wieku. W wojewódzkiej ewidencji zabytków kościół figuruje pod pozycją 144.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Schmid i Piepkorn łączą grupę kościołów z Myślicami i Bągartem z czasami komtura dzierzgońskiego Lutra z Brunszwiku, około 1320 roku; wykaz rejestru zabytków datuje świątynię na początek XIV wieku, a datowanie przyjęte na początku opisu wskazuje połowę XIV wieku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Daniel Sonch (1621), Isaac Ferrarius (1644), Michael Krupinski (1734), Gottfried Richter (1738), Friedrich David Obuch (1787), Johann Gottfried Schultz (1811), Johann Leopold August Pfennig (1815), Hans Karl Eduard Raebel (1822), Georg Friedrich Wilhelm Eduard Weiß (1825), Friedrich George Sande (1844), Julius Otto Wilhelm Malkwitz (1852–1879), Oskar Emil Wilhelm Erdmann (1884), Paul Gottlieb Friedrich Thomaschki (1888), Karl Pochhammer (1904), Paul Franz Bruno Ebner (1908), Otto Ferdinand Rosinski (1930). Bez podanego roku: Caspar Alberti, Johann Carl Gustav Hinz.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejszą parafię: sięgająca czasów przed reformacją, pod patronatem królewskim. Liczyła 1777 dusz, 3 szkoły i 5 nauczycieli. Należały do niej: Miswalde, Deunen, Geisseln z Charlottenhof, Kornellen, Koschainen, Lodehnen, Löthen, Podweiken, Popitten, Reichbarten, Sablauken, Skollwitten, Scharnau. Pastorem był wtedy, od 1908 roku, Bruno Ebner, urodzony w 1866 roku.

Źródła: wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, tom VI (hasła Mieszwałd i Morąg); O. Piepkorn, „Die Heimatchronik der westpreußischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgefluß”, Detmold 1961, s. 99, 101, 106; „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 153; Archiwum Państwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urząd Konserwatora Zabytków Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 381 „Miswalde, evangelische Kirche”, 1903–1939 (szukajwarchiwach.gov.pl); A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 80–82; Archiwum Państwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urząd Konserwatora Zabytków Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 „Kunstdenkmähler im Kreis Mohrungen”, 1855–1859, skany 192–198 (szukajwarchiwach.gov.pl); „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 14; t. 2, s. 424, 454, 481; t. 3, s. 804, 1010; t. 4, s. 1131; t. 5, s. 1290, 1355, 1372, 1423, 1471, 1515; t. 6, s. 1550, 1648, 1725; t. 7, s. 1831, 1948; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30, 89.