Myśligoszcz — cmentarz przykościelny (ewangelicki, zlikwidowany)

Myśligoszcz, po niemiecku Marienfelde, to dawna wieś szlachecka w gminie Debrzno, wzmiankowana w XVI wieku. Plan odnowy miejscowości wymienia tu dwa cmentarze objęte ochroną: cmentarz ewangelicki z połowy XIX wieku przy szosie do Człuchowa, który atlas opisuje osobno, oraz cmentarz przykościelny, dziś zlikwidowany — jego dotyczy ten wpis. Gminny program opieki nad zabytkami datuje go na XVIII wiek i podaje powierzchnię 0,09 hektara. Po kościele, przy którym leżał, został fragment krypty na dawnym placu kościelnym. Numeru działki żaden wykaz nie podaje; mapa topograficzna z 1930 roku pokazuje kościół w środku wsi i tam postawiono punkt atlasu — do potwierdzenia na miejscu.

Nazwa zmieniała się z wiekami: w 1350 roku Margenfeld, w XVI wieku Marweld, w XVII Marienfeldt, wreszcie Marienfelde. Wieś otrzymała przywilej lokacyjny w 1362 roku od komtura człuchowskiego Heinricha von Thaba: sołtys Johannes Kalow miał założyć osadę na czterdziestu pięciu włókach, a plebanowi nadano cztery.

Kościół we wsi sięga XVI wieku, a według miejscowych opracowań stał tu wcześniej — drewniana świątynia spłonęła w 1414 roku i została odbudowana. W 1653 roku mieli ją przejąć ewangelicy; świątynia pozostała w ich rękach do 1945 roku. Ksiądz Panske zaliczył kościół w Marienfelde do dawnych, jeszcze krzyżackich albo starszych kościołów przejętych przez luteranów na dobrach szlacheckich.

Myśligoszcz nie miała własnego duchownego. Kościół był jednym z trzech kościołów macierzystych parafii ewangelickiej w Starym Gronowie (Grunau) — obok samego Gronowa i Batorowa. Świątynię gronowską, najstarszą w okolicy, ufundowano przed 1657 rokiem; od początku była połączona z Myśligoszczą, a od 1722 roku ten sam duchowny obsługiwał także Batorowo. Pierwszym znanym pastorem Gronowa i Myśligoszczy był Gerhard Jopowitzki, u Harnocha zapisany jako Jopowitsch i wzmiankowany pod rokiem 1689; tutejszą księgę kościelną założył w tym samym roku jego następca Jacobus Stephani.

Parafia gronowska należała do diecezji złotowskiej.

Pod panowaniem pruskim Marienfelde było siedzibą ewangelickiej gminy kościelnej z własnymi księgami metrykalnymi, przechowywanymi dziś w Greifswaldzie; należał do niej między innymi Schwassdorf. Max Bär notuje osobne metryki Marienfelde z lat 1708–1721 i od 1775 roku. Cmentarz przykościelny służył tej gminie.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Myśligoszcz z pustkowiem Düsterbruch należała do Franza von der Goltza, od 1721 roku do Jana Rafała Gruszczyńskiego i jego żony Dorothei Elisabeth z domu von der Goltz, potem do ich synów Franza Heinricha, Ernsta Karla Bogislawa i Ksawerego, a od 1779 roku do Karla Ernsta Bogislawa Gruszczyńskiego. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkającym w Myśligoszczy jest 56-letni Karol Gruszczyński, pułkownik polski w stanie spoczynku.

Przed 1945 rokiem wieś leżała w powiecie człuchowskim: do lat 1919–1920 w rejencji kwidzyńskiej w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920–1938 w Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie z rejencją pilską, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze, nadal w rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen). Meyers określa miejscowość jako wieś z majątkiem rycerskim, z urzędem stanu cywilnego i okręgiem urzędowym w Mosinach (Mossin).

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Marienfelde 41 domów mieszkalnych i 425 mieszkańców, w tym 391 ewangelików, 29 katolików i pięć osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Grunau; katolicy — do parafii w Debrznie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Marienfelde w powiecie człuchowskim, w okręgu urzędowym Mossin, z parafią ewangelicką w Starym Gronowie i katolicką w Debrznie.

Spis podaje osobno gminę wiejską i obwód dworski: gmina wiejska liczyła 231 mieszkańców, w tym 221 ewangelików i dziesięciu katolików, a obwód dworski 208 osób — 152 ewangelików i 56 katolików. Według arkusza mapy topograficznej z 1930 roku wieś między Cierzniami a Debrznem nosi podpis Marienfelde, a wokół niej rozsiane są przysiółki opisane „zu Marienfelde”.

Kościół w Myśligoszczy nie przetrwał: rozebrano go po 1945 roku. Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia stan cmentarza słowami: „nagrobki usunięte, drzewostan przerzedzony”. Cmentarz leżał w środku wsi, pomiędzy szkołą podstawową a sklepem, a jego granice wyznaczał wówczas czytelny fundament muru o długości około dziewięćdziesięciu metrów; rosło tu jeszcze pięć lip i jeden klon w dobrym stanie zdrowotnym. Zanotowano też, że kościół rozebrano w 1970 roku, a na terenie odsłonięta była rodzinna krypta, którą proponowano zabezpieczyć.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według inwentarza zabytków Prus Zachodnich z 1887 roku nowszy kościół w Myśligoszczy był ewangelicką budowlą szachulcową z 1732 roku, według planu odnowy miejscowości — ryglową, wzniesioną w 1772 roku. W 1868 roku wieś zajmowała 1347 mórg i miała 120 budynków, w tym 41 domów mieszkalnych, zamieszkanych przez 435 osób. W tym samym roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował 425 mieszkańców.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 193 ewangelików i 175 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 1187 dusz.

Źródła: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Gemeindelexikon für das Königreich Preussen, Provinz Westpreußen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau, s. 160 poz. 54 i s. 164 poz. 118; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2469 Preußisch Friedland, wydanie 1930; Gemeindeverzeichnis Kreis Schlochau, stan na 1 stycznia 1908 roku; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 484–488; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, diecezja Flatow, hasło Grunau; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 23; „Plan Odnowy Miejscowości Myśligoszcz na lata 2009–2016”, Miasto i Gmina Debrzno, uchwała LXV/327/2010; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 173; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta i Gminy Debrzno na lata 2015–2018, Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego z 2015 roku, poz. 3438; karta cmentarza w Myśligoszczy, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 372 (s. 16), nr 1324 (s. 121); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 138–139; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.