Myśligoszcz — kościół ewangelicki (Marienfelde, nieistniejący)

Myśligoszcz, do 1945 roku Marienfelde, leży na pograniczu Borów Tucholskich, w dawnym powiecie człuchowskim: do 1919/20 roku w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzyńskiej, w latach 1920–1938 w Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej z rejencją w Pile, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze, nadal w rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen). Wcześniej, do 1772 roku, była to prywatna wieś szlachecka w województwie pomorskim Rzeczypospolitej, w starostwie człuchowskim. Nazwa zmieniała się z wiekami: w 1350 roku Margenfeld, w szesnastym wieku Marweld, w siedemnastym Marienfeldt, wreszcie Marienfelde. Tuż po wojnie mieszkańcy nazywali wieś Marianowem; obecną nazwę nosi od 1950 roku.

Kościół stał tu od średniowiecza i od początku był parafialny. Przywilej lokacyjny, wydany w 1362 roku przez komtura człuchowskiego Henryka von Thaba, nadawał sołtysowi Johannesowi Kalowowi czterdzieści pięć włók na założenie wsi, a plebanowi cztery. W 1387 roku proboszcz z Marienfelde ufundował razem z miastem Frydlądem mszę odprawianą codziennie rano we frydlandzkiej farze, a w 1410 roku dziekan chojnicki Mikołaj wzywał go, by ściągnął od swojej gminy arcybiskupie dziesięciny.

W drugiej połowie szesnastego wieku źródła wymieniają we wsi i kościół, i parafię, a ksiądz P. Panske zalicza Marienfelde do dawnych, jeszcze krzyżackich świątyń przejętych przez luteranów na dobrach szlacheckich. W wykazie duchownych ordynowanych przez prepozytów słupskich, zachowanym w rękopisie od 1574 roku, z którego wyciąg ogłosił w 1905 roku Hermann Freytag, zapisano, że 6 grudnia 1577 roku ordynowano dla kościoła w Marienfelde Daniela Kniphofa. Ani arcybiskup Gembicki, ani późniejsze wizytacje katolickie kościoła już nie wspominają — dopiero oficjał Trebnic donosi, że w 1653 roku istniał w Marienfelde zbór luterski. Przy ewangelikach świątynia pozostała praktycznie do 1945 roku, mimo starań biskupa o zwrot katolikom. Protestanci stanowili tu — jak podają opracowania miejscowe — do połowy dwudziestego wieku około 90 procent mieszkańców.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Myśligoszcz z pustkowiem Düsterbruch należała do Franza von der Goltza, od 1721 roku do Jana Rafała Gruszczyńskiego i jego żony Dorothei Elisabeth z domu von der Goltz, potem do ich synów Franza Heinricha, Ernsta Karla Bogislawa i Ksawerego, a od 1779 roku do samego Karla Ernsta Bogislawa Gruszczyńskiego. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkającym w Myśligoszczy jest 56-letni Karol Gruszczyński, pułkownik polski w stanie spoczynku.

Kościół, który dotrwał do dwudziestego wieku, zbudowano w konstrukcji ryglowej: z nawą, niskim, prosto zamkniętym chórem i wieżą od zachodu, zwieńczoną wygiętą kopułą w kształcie namiotu, z dwoma dzwonami. Wzniesiono go w 1732 roku — tak podaje inwentarz zabytków Prus Zachodnich z 1887 roku („Marienfelde h. 1732”), w wykazie sporządzonym z ankiet parafialnych dla całego powiatu. Harnoch również podaje, że Myśligoszcz (Marienfelde) otrzymała nowy kościół w 1732 roku, pod patronatem dworskim, z wieżą i dwoma dzwonami.

W dziewiętnastym wieku wieś nie miała już jednak własnej parafii. W spisie z 1 grudnia 1885 roku obie tutejsze jednostki — gmina wiejska z 231 mieszkańcami, wśród nich 221 ewangelikami i 10 katolikami, oraz obszar dworski z 208 mieszkańcami, 152 ewangelikami i 56 katolikami — mają wpisaną tę samą parafię ewangelicką w Gronowie (Grunau), leżącym już w sąsiednim powiecie złotowskim; katolicy należeli do Debrzna. Była to parafia w Starym Gronowie, ufundowana przed 1657 rokiem i od początku z Myśligoszczą połączona; od 1722 roku ten sam duchowny obsługiwał także Batorowo. Recenzent książki E. Bohna o ewangelickim okręgu kościelnym Flatow pisał w 1903 roku, że trwającą stulecia kontrreformację przetrwały tu tylko gmina w Grunau i związana z nią gmina w Marienfelde.

Pierwszym znanym pastorem był Gerhard Jopowitzki, urzędujący przed 1689 rokiem, a tutejszą księgę kościelną założył w 1689 roku jego następca Jacobus Stephani. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 213) zbory w Gronowie i Myśligoszczy obsługiwał od 5 sierpnia 1702 do 1722 roku Augustyn Krüger, a od 1722 roku Melchior Lachmann, ordynowany w 1707 roku w Kostrzyniu do Batorowa, zmarły 5 czerwca 1749 roku. Autor przypuszcza, że w XVII i XVIII wieku pastorzy i wierni posługiwali się tu wyłącznie językiem niemieckim (s. 164). W Gronowie prowadzono też księgi metrykalne Myśligoszczy: chrzty, śluby i pogrzeby dla Marienfelde zapisywano tam w latach 1708–1721, a potem bez przerwy od 1775 roku, a księgę sąsiedniego Battrow otwarto rok wcześniej, w 1774. Odpisy ksiąg dla Marienfelde składano w latach 1857–1874 w sądzie w Człuchowie.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Marienfelde 41 domów mieszkalnych i 425 mieszkańców, w tym 391 ewangelików, 29 katolików i pięć osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Grunau; katolicy — do parafii w Debrznie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VI, 1885) w 1868 roku w obu osadach — dobrach rycerskich i wsi Marienfelde — mieszkało razem 435 osób, w tym 396 ewangelików i 39 katolików. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że tutejsza gmina kościelna w okręgu parafialnym Battrow liczyła wtedy 1100 ewangelików; patronem był właściciel dóbr Hilgendorff, a obsługiwał ją pastor Moritz Wolf ze Starego Gronowa (Grunau), urzędujący od 1894 roku.

Ucierpiał w walkach 1945 roku, a w 1946 roku został doszczętnie rozebrany; na dawnym placu kościelnym przetrwał fragment krypty. Dziś miejsce po nim znaczy tablica upamiętniająca jego dzieje, a obok stoi kaplica przy świetlicy. Zachował się natomiast cmentarz ewangelicki przy szosie do Człuchowa — plan odnowy wsi datuje go na połowę XIX wieku — a zlikwidowany cmentarz przykościelny objęto ochroną.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Co stało się potem, źródła podają rozmaicie. Drewniany kościół — jak piszą opracowania miejscowe — zniszczono w 1414 roku, podczas polskiego najazdu na ziemie zakonne; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” waha się natomiast, czy świątynia „zaginęła w czasie wojny”, czy — co uważa za prawdopodobniejsze — dostała się w ręce innowierców. Opracowania miejscowe datują go na około 1772 rok; w wykazie Heisego z 1887 roku data 1772 stoi przy innej miejscowości — przy dobrach Wusters w tym samym powiecie, w Słowniku geograficznym zapisanych jako Ostrze („Wusters h. 1772”). Słownik geograficzny podaje dla 1868 roku 435 mieszkańców, a urzędowy podręcznik rejencji — 425.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Gerhard Japowitzki (1657), Jakob Havemann (1666), Jakob Stephani (1689), Benonin Wothilenius (1749), Otto Simeon Chr. Grützmacher (1787), Lebrecht Klein (1850), Otto Adolf Wilhelm Matte (1873), Theodor Wilhelm Johannes Hoeppener (1901), Theodor Friedrich Bernhard Haacke (1908).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 193 ewangelików i 175 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 1187 dusz.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VI, hasło „Marienfelde”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 488; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 160, poz. 54 i s. 164, poz. 118); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VI, hasło Marienfelde, t. VII, hasło Ostrze, i t. XIV, hasło Wusters; Verzeichnis der Kirchenbücher der Provinz Westpreussen, hasło Grunau, diecezja Flatow; P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 23; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Plan Odnowy Miejscowości Myśligoszcz na lata 2009–2016, załącznik do uchwały nr LXV/327/2010 Rady Miejskiej w Debrznie z 23 lipca 2010 roku; „Kościół w Myśligoszczy”, turystyka.debrzno.pl (Urząd Miasta i Gminy Debrzno); L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 173; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 59; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 372 (s. 16), nr 1324 (s. 121); H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 75; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 138–139; Lic. Freytag, recenzja: E. Bohn, „Geschichte des evangelischen Kirchenkreises Flatow in Westpreußen”, „Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins”, rocznik 2, 1903, z. 2, s. 37–38; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 668; t. 3, s. 690, 738, 812, 869, 946; t. 4, s. 1151; t. 6, s. 1765; t. 7, s. 2022; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 164, 213.