Nadziejewo — cmentarz ewangelicki

Po ewangelikach z Nadziejewa, do 1945 roku Hansfelde, został we wsi cmentarz; dziś jest nieczynny.

Pierwszy znany przywilej wystawił jej w 1374 roku komtur człuchowski Henryk von Grobitz; wieś nazywała się wtedy Hammiswalde. Sołtys Piotr Heyneman dostał siedem włók wolnych wraz z sołectwem, proboszcz cztery włóki, a pozostałe sześćdziesiąt cztery rozdzielono między osadników na prawie chełmińskim. Słownik geograficzny podaje, że kościół był tu początkowo parafialny, a dopiero gdy zniemczeni osadnicy przyjęli luteranizm, przyłączono go jako filię do Czarnego. Hermann Freytag (1905), korzystając z wykazu duchownych ordynowanych przez prepozytów słupskich, podaje, że 11 marca 1591 roku ordynowano Joachima Fabriciusa ze Słupska na pastora kościołów w Nadziejewie (Hansfelde) i Domisławiu (Domslaff). W źródłach z XIX i XX wieku nie znaleziono ewangelickiego kościoła we wsi.

Stojący tu kościół świętego Andrzeja Apostoła — szachulcowy, poświęcony 17 listopada 1754 roku, pod patronatem prywatnym dziedzica Czarnego — pozostał katolicki. W rejestrze zabytków województwa pomorskiego kościół figuruje od 5 kwietnia 1960 roku pod numerem A-174.

W 1773 roku wieś liczyła 210 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Hansfelde jako wieś. Notował tu 41 domów mieszkalnych i 357 mieszkańców, w tym 268 ewangelików, 85 katolików i cztery osoby innych wyznań. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Czarnem; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny opisuje Nadziejewo jako wieś włościańską kościelną przy bitym trakcie czarneńsko-frydlądzkim, pół mili od Czarnego: 3839 morgów obszaru, 108 budynków, 41 domów, 268 ewangelików i 85 katolików; we wsi były szkoła i kościół filialny. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje 421 mieszkańców, wśród nich 338 ewangelików, 79 katolików i czterech Żydów.

W statystyce Agathona Harnocha z 1890 roku (hasło „Hammerstein und Wehnershof”, strona 498) Nadziejewo figuruje w parafii w Czarnem, liczącej 4390 dusz, której jedynym kościołem filialnym był Wehnershof. W 1930 roku wieś liczyła 306 osób.

Przed 1945 rokiem wieś leżała w powiecie człuchowskim, który należał najpierw do rejencji kwidzyńskiej, w latach 1920–1938 do Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie z rejencją w Pile, a od 1938 roku do prowincji Pomorze, nadal w rejencji z siedzibą w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen).

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki usunięte”, dodając, że drzewostan był przerzedzony. Cmentarz o powierzchni 0,77 hektara leżał przy skrzyżowaniu szosy do Czarnego z drogą prowadzącą do wsi, na terenie równym, wśród pól, ogrodu i zagrody. W 1992 roku nie odnotowano muru ani bramy, a granice dawnego układu przestrzennego pozostawały czytelne.

Zachowało się wtedy ponad sto mogił, a najstarszy nagrobek pochodził z 1880 roku. W przerzedzonym drzewostanie rosły lipy, dęby, świerki, klony i jesion.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Czarne (Hammerstein) i podaje tu 277 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Wieś Nadziejewo — polskawliczbach.pl; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, hasło Hansfelde, Kreis Schlochau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I, hasło Czarne, i t. III, hasło Hansfelde; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Hammerstein und Wehnershof; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; karta cmentarza w Nadziejewie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 132–133; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80; Hermann Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, 1905, s. 55–82.