Nebrowo Wielkie — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Nebrowie Wielkim leży przy ulicy Szkolnej, na działce 111. Wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Sadlinki, opisuje go jednym wierszem — jako dawny cmentarz ewangelicki, bez datowania i bez powierzchni. Pod koniec XIX wieku zapisano, że do kościoła w Nebrowie należały dwa cmentarze. Dzisiejsza ewidencja wymienia we wsi dwa miejsca pochówku; drugie z nich, dawny cmentarz katolicki przy ulicy Nadwiślańskiej, na działce 161, opatruje numerem rejestru 1436 — numerem, pod którym urzędowy rejestr zabytków chroni stojącą tam kaplicę świętego Wojciecha z 1928 roku. Daty założenia cmentarza ewangelickiego ewidencja nie podaje, a o losach miejsca po 1945 roku dokumentacja milczy; datowanie i stan zachowania podaje Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki.

Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024–2027 opisuje cmentarz ewangelicki z pierwszej połowy XIX wieku, położony po północnej stronie drogi pomiędzy Nebrowem Wielkim a Małym, z zachowanym starodrzewem (lipy, jesiony, klony). Nagrobki się nie zachowały, a teren określono jako zadbany.

Nebrowo Wielkie — po niemiecku Groß Nebrau, w najstarszych dokumentach Ebere — leży nad Wisłą, naprzeciw Nowego, w gminie Sadlinki i powiecie kwidzyńskim. Jan z Nebrowa występuje jako świadek w 1303 roku. 5 lutego 1396 roku, w dzień świętej Agaty, biskup pomezański Jan nadał wsi cztery włóki łąk na prawie chełmińskim; czynsz miał wynosić 150 korców owsa i być płacony 16 października, w dzień świętego Galla. Dokument wystawiono w Prabutach. Półtora wieku później, w 1547 roku, biskup pomezański Speratus sprzedał tutejsze sołectwo, obejmujące trzy włóki, Szymonowi Kuschowi za 90 grzywien; przywilej powołuje się na „krajowe i kościelne ordynacje” — nową luterańską organizację Kościoła w Prusach Książęcych.

Nebrowo Wielkie było siedzibą własnej parafii ewangelickiej; parafia istniała tu przed 1396 rokiem. Kościół, który stanął jako ostatni, był z rzędu czwarty. Najstarszy, jeszcze przedreformacyjny, stał na starym cmentarzu, który do końca XIX wieku pozostawał w użyciu i krył w ziemi sporo dawnego muru. Ślady najstarszego, średniowiecznego kościoła — mocny mur fundamentowy — odkryto w 1799 roku na starym cmentarzu między Nebrowem Wielkim a Małym; pod koniec XIX wieku resztki miały być tam nadal widoczne.

Kościół ten rozebrano według Harnocha między 1540 a 1550 rokiem, a inwentarz zabytków mówi w tym miejscu o zniszczeniu średniowiecznej świątyni w latach 1505–1520. Drugi stanął tuż przy wale wiślanym — inwentarz datuje go na 1590 rok — i spłonął razem z plebanią w 1624 roku. Trzeci, szachulcowy, trzeba było rozebrać w 1746 roku (tak Harnoch; inwentarz zabytków podaje 1747), bo groził zawaleniem, a zaraz potem stanął obecny, patronatu królewskiego: murowany wraz z wieżą, której hełm zrobiono z drewna i pokryto cynkiem. Harnoch datuje go na 1749 rok, urzędowy rejestr zabytków na lata 1746–1747. Były w nim dwa dzwony, organy o jedenastu głosach, rzeźbiony ołtarz z amboną w jednej całości i portret miejscowego duchownego Bitterlanda. Budowla stoi do dziś jako rzymskokatolicki kościół pod wezwaniem Matki Boskiej Królowej Polski, wpisany do rejestru 3 marca 1994 roku pod numerem A-1441.

Erich Wernicke w książce o powiecie kwidzyńskim (1979) opisuje cmentarz przy starym kościele, na granicy Nebrowa Wielkiego i Małego. Służył on całej parafii, aż po ukończeniu nowego kościoła przy wale założono drugi cmentarz. Stary, zwany polnym (Feldkirchhof), pozostał jeszcze w użyciu, choć w 1624 roku Bronisławowo i Okrągła Łąka miały już własne cmentarze; około 1760 roku własne miały też wszystkie pozostałe wsie parafii. Na cmentarzu polnym pochowano w 1642 roku pastora Heinricha Schütza, a na cmentarzu w Nebrowie także czworo dzieci salzburskich wychodźców, którzy przeprawiali się tu promem przez Wisłę. Czy dzisiejszy cmentarz przy ulicy Szkolnej to ten cmentarz polny, źródła wprost nie mówią. Mur odkryty w 1799 roku mógł, jak zaznacza Wernicke, być też murem cmentarnym; resztki istniały jeszcze w 1920 roku.

Nabożeństwa odprawiano po niemiecku. Ewangelickiego duchownego wieś miała nieprzerwanie od 1586 roku; pierwszym znanym z nazwiska był George Popitzer, a do 1834 roku Rhesa wylicza dwunastu tutejszych duchownych. Parafia obejmowała osiem okręgów szkolnych — obok obu Nebrowów także Ranitschen, Ruffenau, Schintenberg, Stangendorf, Weichselsburg oraz Wielki i Mały Wolz z Reikhofem — i liczyła 3980 dusz, notując rocznie 173 chrzty, 36 ślubów i 1544 komunikantów. Metryki prowadzono tu od dawna: zgony spisywano od 1624 roku, śluby od 1626, chrzty od 1700, a w najdawniejszych rejestrach zapisywano też krótkie notatki historyczne.

Ludność była tu w przewadze ewangelicka. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Groß Nebrau jako wieś. Notował tu 27 domów mieszkalnych i 262 mieszkańców, w tym 221 ewangelików, 39 katolików i dwie osoby innych wyznań. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Neuenburg; miejscowość miała własny okręg szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył 279 mieszkańców, w tym 246 ewangelików i 33 katolików, i notuje przy wsi parafię ewangelicką na miejscu, a katolicką w Nowem. Ćwierć wieku później, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, wśród mówiących po niemiecku było 304 ewangelików i 57 katolików, a miejscowość była siedzibą własnej parafii ewangelickiej, urzędu stanu cywilnego i obwodu urzędowego tej samej nazwy. Katolicy jeździli do kościoła do oddalonego o pół mili Nowego.

U Harnocha Groß Nebrau jest samodzielną parafią diecezji kwidzyńskiej o 3980 duszach, z dwoma cmentarzami należącymi do kościoła.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki datuje cmentarz ewangelicki między Nebrowem Wielkim a Małym na pierwszą połowę XIX wieku, a na starym cmentarzu między obiema wsiami odkryto w 1799 roku mur fundamentowy średniowiecznego kościoła.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 303 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 3709 dusz.

Źródła: J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 11: „Der Kreis Marienwerder östlich der Weichsel”, Danzig 1898, s. 89; Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Sadlinki; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom VI, hasło „Nebrowo”; Agathon Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 516–518 (diecezja kwidzyńska, hasło Gr. Nebrau); Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 162; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienwerder, s. 76–77, pozycja 33; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder. Auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912; „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898; rejestr zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa, województwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024–2027 (uchwała nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 108–109; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 144, 145, 150–151.