Nebrowo Wielkie — dawny kościół ewangelicki (obecnie Matki Bożej Królowej Polski)

Kościół w Nebrowie Wielkim, po niemiecku Groß Nebrau, stoi przy ulicy Nadwiślańskiej, na działce 137/1, w gminie Sadlinki i powiecie kwidzyńskim — nad Wisłą, naprzeciw Nowego. Wzniesiono go jako świątynię ewangelicką patronatu królewskiego. Dziś jest to kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski. Według zestawienia Roberta Ziemiańskiego, opartego między innymi na schematyzmie diecezji elbląskiej z 1996 roku, katolicy przejęli kościół w 1946 roku; daty poświęcenia zestawienie nie podaje. Innych wiadomości o losach budowli po 1945 roku nie ustalono. Rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia go pod numerem A-1441 z 3 marca 1994 roku, wojewódzka ewidencja zabytków — pod pozycją 124 arkusza gminy Sadlinki.

Parafia istniała tu w 1396 roku: przywilej biskupa pomezańskiego Jana wydano wtedy na prośbę i za wspólną wolą proboszcza, mieszkańców i całej gminy. Świątynia, która stoi dziś, jest czwartą z kolei. Najstarszą, przedreformacyjną, uszkodziło przerwanie wału wiślanego w 1505 roku, a zniszczyła wojna 1520 roku; jej fundamenty odkryto w 1799 roku na starym cmentarzu między Wielkim a Małym Nebrowem. Przywilej biskupa Pawła Speratusa i księcia Albrechta z 1547 roku, mówiąc o trzech dawnych łanach proboszczowskich, odsyłał mieszkańców do ordynacji krajowych i kościelnych — wtedy kościoła i parafii we wsi już nie było. Drugą budowlę zapowiedziano w 1586 roku na wale ku Wiśle i wzniesiono w 1590 roku; 11 czerwca 1624 roku, za pastora Heinricha Schütza, pożar strawił ją razem z plebanią i archiwum parafialnym.

Trzecią, szachulcową, rozebrano w 1747 roku, bo groziła zawaleniem, a budowę obecnej zaczęto w lipcu tego samego roku — datę zapisano na chorągiewce wieży.

Przebieg tych budów opisuje Erich Wernicke w książce o powiecie kwidzyńskim wydanej w 1979 roku. Wizytatorzy zastali w Nebrowie pastora bez kościoła: zimą głosił kazania w domu, latem przed domem, a resztki dawnej świątyni były jeszcze widoczne. W 1590 roku radcy książęcy pisali do starosty, że mieszkańcom można darować pożyczone 30 000 cegieł, jeśli, jak twierdzili, mur starego kościoła poszedł na potrzeby księcia; za wapno ze starego kościoła, które miano zużyć w Gardei, i za dzwony, które miały trafić do Kwidzyna, należał się zwrot. Wernicke dodaje, że takich dzwonów w Kwidzynie nie stwierdzono. Po pożarze z 1624 roku kościół odbudowano szybko, bo już w październiku 1625 roku pastor pochował w nim, przed ołtarzem, młodego syna.

W 1699 roku budowlę uznano za bardzo zniszczoną, ale mieszkańców niziny, zubożałych przez powodzie i zadłużonych, stać było tylko na drobne naprawy. Spadek po dwóch parobkach zmarłych bez spadkobierców, 300 guldenów w 1704 roku i 200 w 1717 roku, odłożono na remont. Zgodę na nową budowę przyniosła dopiero prośba do króla Fryderyka Wilhelma I, która wskazywała na gnijące podwaliny, ubóstwo parafii i upadłą wieżę kościoła na granicy z Polską. Najpierw, w 1743 roku, stanęły naprzeciw kościoła plebania i budynki gospodarcze, a mury obecnej świątyni zaczęto wznosić 18 lipca 1747 roku. Ambonę ufundowali w 1773 roku Ernst Dietrich von Rothe i jego rodzeństwo z Okrągłej Łąki, a organy i chór organowy, w latach 1789–1790, kupiec Heinrich Rackau z Grudziądza.

Jest to murowana budowla na planie prostokąta o osi północ–południe, z zakrystią pośrodku ściany wschodniej i wieżą od zachodu, zwieńczoną małym ośmiobocznym hełmem. Okna kościoła w Nebrowie Wielkim zamknięte są łukiem koszowym, a do wnętrza prowadzą drzwi w wieży i w obu ścianach szczytowych; z zewnątrz budowla ma nietynkowane lico ceglane. Wewnątrz empory obiegają trzy strony, strop zdobi malowany ornament rokokowy, a ołtarz połączony z amboną stoi pośrodku ściany wschodniej. Na emporze zachodniej, naprzeciw ołtarza, mieściła się loża kolatorska z herbem rodziny von Rothe, właścicieli Okrągłej Łąki.

Ze sprzętów inwentarz zabytków wymienia gotycki kielich, srebrny i złocony, z imieniem „ihesus” wypisanym gotykiem na sześciu guzach, mosiężną misę chrzcielną o średnicy czterdziestu dwóch centymetrów z przedstawieniem grzechu pierworodnego oraz dwa dzwony gdańskiego ludwisarza Absaloma Wittwercka: mniejszy z napisem „Verbum dei manet in aeternum anno 1689”, większy — „Gloria in excelsis deo” z rokiem 1710. Organy miały jedenaście głosów.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku drewniany hełm wieży kościoła był kryty cynkiem, ołtarz z amboną zdobiły rzeźbienia, a w kościele wisiał portret pastora Zitterlanda.

Wernicke notuje w kościele pięć płyt nagrobnych: pastora Johanna Gottfrieda Müllera (grób rodzinny z 1707 roku), pastora Michaela Georga Nebego, jego siostry Marii Doroty Lehmann, żony pastora, Martina Engelbrechta, zmarłego 5 października 1698 roku wraz z trzema synami, oraz organisty Johanna Friedricha Grunaua, z imionami pastora Samlandta (1702) i organisty Jacoba Grunaua (1725), z wyobrażeniem śpiącego Jakuba i drabiny do nieba. Napisy na trzech z nich były już prawie zadeptane. Na płycie Müllera zapisano, że kto niepokoi leżące tu kości, temu i Bóg niech nie da spokoju w ziemi. Czy płyty przetrwały do dziś, nie ustalono. W zakrystii wisiał portret Müllera, zmarłego w 1737 roku, a przy ołtarzu portret Zitterlanda. Inną parę portretów, Zitterlanda i jego żony, autor oddał w 1937 roku do muzeum w Kwidzynie i w książce pyta, gdzie się podziały.

W 1734 roku kościół miał 546 płatnych miejsc w ławkach: 87 dla Stangendorfu, 81 dla Weichselburga, 77 dla Kaniczek, 72 dla wsi i 9 dla dworu Okrągła Łąka, 62 dla Bronisławowa, 52 dla Nebrowa Małego, 38 dla Wielkiego, 37 dla Russenau, 21 dla ewangelików z Nowego, 5 dla „niemieckiego bractwa” z polskiego Wolz, 3 dla Keilhofu i 2 dla jednej osoby spoza tych wsi. Pierwszą ławkę pod amboną kupił królewski mistrz wałów Friedrich Wilhelm Kuhr z Weichselburga, który w 1771 roku kazał ją odnowić i zawiesić nad nią tablicę; w rejestrze ławek wpisano ją jako „ławkę królewską”.

Ślady parafii przechowały też rodzinne zapiski i dokumenty Wiegangów z Weichselburga, które Erich Wernicke ogłosił w 1912 roku w artykule o domach chłopskich Żuław Kwidzyńskich. Christian Wiegang zapisał, że urodził się w Weichselburgu 1 lutego 1674 roku, a 4 lutego ochrzczono go w kościele w Nebrowie Wielkim; jego żonę Annę, urodzoną 10 sierpnia 1680 roku w Roßnau, ochrzczono w tym samym kościele 13 sierpnia. Wernicke dodaje, że już w 1634 roku wspominano w Weichselburgu szkołę prowadzoną przez Christofa Laptaua, a to, że chłopi znali pismo łacińskie i niemieckie, tłumaczy przypuszczalnie tym, że nauczycielami bywali tam, jak w Nebrowie Wielkim, po części teologowie jeszcze bez urzędu.

Druga żona syna Christiana, także Christiana (urodzonego w 1704 roku), zapisała w testamencie z 1759 roku 10 talarów na kościół w Nebrowie Wielkim, z zastrzeżeniem: „wenn mir Gott aber zu meiner Gesundheit verhilft, alsdann sind die 10 Thl. aufgehoben”. Pokwitowanie wystawione 4 czerwca przez członka rady kościelnej potwierdza, że Christian Wiegang, sołtys w Weichselburgu, przyniósł te pieniądze.

Duchowni ewangeliccy są tu znani od 1586 roku; pierwszym był George Popitzer, wymieniany w latach 1586–1587, który stąd przeszedł na urząd przy wielkim szpitalu w Królewcu. Ludwig Rhesa wylicza do 1834 roku dwunastu tutejszych duchownych — wśród nich Caspara Sahmlanda, wcześniej, od 1645 roku, pastora w Czarnem Dolnem, oraz Johanna Wilhelma Zitterlanda, pastora i zarazem superintendenta, który 5 lipca 1831 roku obchodził jubileusz. W księgach metrykalnych zgony zapisywano od 1624 roku, śluby od 1626, chrzty od 1700, konfirmacje od 1839, a rejestr komunikantów od 1878; w starszych tomach prowadzono też krótkie zapiski historyczne.

Od pastorów po Schützu, aż do czasów po przejęciu Prus Zachodnich przez Prusy, wymagano znajomości polskiego, bo parafia sięgała na ziemie polskie. Ewangelicy z Nowego, po odebraniu im kościoła w latach 1590–1595 i wygnaniu ich sędziwego pastora, trzymali się Nebrowa, a tutejszy pastor tymczasowo się nimi zajmował; w 1595 roku Paulus Streit został w Nowem ciężko poturbowany przez księdza katolickiego, gdy odprawiał tam ewangelickie nabożeństwo. Dom dla wdów po pastorach, zwany domem kościelnym, kupiono przy wale w 1640 roku za 1400 grzywien.

W 1697 roku dostał prawo handlu i wyszynku, o które kościół spierał się w latach 1710–1713 ze starostą Otto Friedrichem von der Groebenem, założycielem pruskiej Groß Friedrichsburg na Złotym Wybrzeżu. Maria Dorota Lehmann mieszkała w nim jako wdowa jeszcze 32 lata, a kościół sprzedał dom w 1875 roku za 6360 marek.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Neuenburg; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom VI, 1885) notuje w Nebrowie Wielkim szkołę i parafię ewangelicką na miejscu oraz — według danych z około 1868 roku — 262 mieszkańców, w tym 221 ewangelików i 39 katolików.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Nebrowie Wielkim 279 mieszkańców, w tym 246 ewangelików i 33 katolików; w Nebrowie Małym na 248 mieszkańców przypadało 230 ewangelików, a w sąsiednich Kaniczkach na 511 mieszkańców — 470. Cała parafia liczyła według Harnocha 3980 dusz, a rocznie notowano w niej 173 chrzty, 36 ślubów i 1544 komunikantów; w Nebrowie należały do niej dwa cmentarze. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 3907 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1890 roku Siegfried Ebel.

W lutym 1886 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 3, s. 30), że probostwo w Nebrowie Wielkim, pod patronatem królewskim, zwolniło się po śmierci pastora Koppa. Dawało około 4371 marek dochodu bez mieszkania i około 4808 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 4082 dusz i miała dziewięć szkół z 11 nauczycielami. Kandydat musiał mieć co najmniej dziesięć lat służby, a proboszcza miały wybrać połączone organy gminy, zgodnie z rozporządzeniem z 2 grudnia 1874 roku, do 1 czerwca 1886 roku.

Wojewódzka ewidencja zabytków notuje dziś w Nebrowie Wielkim dawny cmentarz ewangelicki przy ulicy Szkolnej, na działce 111, pod pozycją 121, i dawny cmentarz katolicki przy ulicy Nadwiślańskiej, na działce 161, pod pozycją 122; czy ten drugi był jednym z dwóch cmentarzy kościelnych z 1890 roku, nie ustalono. Przy drugiej z tych pozycji ewidencja podaje numer rejestru 1436 — chroni on nie cmentarz, lecz kaplicę świętego Wojciecha z 1928 roku, wzniesioną na tej samej działce i ujętą w ewidencji osobno, pod pozycją 123. Kościoła dotyczy wyłącznie numer A-1441.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Chorągiewka wieży nosi rok 1747, ewidencja podaje lata budowy 1746–1747, a Agathon Harnoch datuje kościół na 1749 rok.

🟡 Różnią się też inne zapisy. Pożar z 1624 roku księga pastorów datuje na 11 czerwca, a Wernicke w jednym miejscu na 11 lipca (s. 146), w drugim na 1 czerwca (s. 151). Rhesa i księga pastorów notują w Nebrowie w latach 1586–1587 George'a Popitzera, a Wernicke go tu nie liczy: szereg zaczyna od Paulusa Streita, a Georga Popitzera zna jako pastora w Nowem; czy to ten sam człowiek, nie ustalono. Mur odkryty w 1799 roku mógł, jak zaznacza Wernicke, być też murem cmentarnym; resztki istniały jeszcze w 1920 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 303 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 3709 dusz.

Szereg pastorów do 1838 roku podaje Wernicke: Paulus Streit, rodem z Frankonii, wyświęcony przez biskupa Venedigera (1567–1574), który żył jeszcze po 1611 roku u zięcia; zięć Johannes Donatus z Namysłowa (1611–1621); Andreas Kofnatius z Grudziądza (1621–1624); Heinrich Schütz (1624–1642), zmarły w drodze na kurację do Gdańska i pochowany na starym cmentarzu polnym; Valentin Thomä z Grudziądza (do 1650); Kaspar Samlandt z Królewca (1650–1702); Johann Gottfried Müller (od 1702, zmarły w 1737); Johann Georg Lehmann z Działdowa (zmarły w 1760); Michael Georg Nebe ze Sztumu (1761–1792); Johann Wilhelm Zitterland z Królewca (1793–1838). Bartel Klügsmann, zięć Samlandta, był tu tylko adiunktem i Wernicke nie liczy go do pastorów.

Spis pastorów w księdze parafialnej (Archion 24314, skan 9) podaje, że Johann George Lehmann z Działdowa był od 9 sierpnia 1732 roku adiunktem pastora Müllera, a o Michaelu Georgu Nebem pisze, że był najstarszym synem pastora polskiego w Kwidzynie, zarazem tamtejszego archidiakona niemieckiego. 🟡 Według tego spisu Nebe objął urząd w Nebrowie w 1760 roku, według Wernickego i księgi pastorów w 1761 roku. Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, ma Schütza pod dwoma hasłami (drugie: Schultz), Thomä zapisuje jako Thomae i notuje dalszych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johannes Thomas Kopp (1868), Julius Nieszytka (1888), Siegfried Johannes Georg Gustav Ebel (1890–1919), Eduard Moritz Galow (1920), Ernst Kolozieyczik (1932). Po śmierci pastora Koppa parafia długo czekała na następcę.

Na początku października 1886 roku prasa doniosła, że konsystorz nie zatwierdził wyboru pastora Fischera z Schirotzken, dawniej z Królewca; kościelne ciała gminy wniosły wtedy skargę do Naczelnej Rady Kościelnej, a sama gmina wysłała do niej petycję z ponad tysiącem podpisów z prośbą o zatwierdzenie wybranego. W lutym 1887 roku prasa donosiła, że Naczelna Rada Kościelna również odmówiła zatwierdzenia. Jednogłośnie wybrany 31 października 1887 roku pastor Nieszytka z Kobulten w powiecie Ortelsburg, po zatwierdzeniu wyboru przez konsystorz w Gdańsku, miał zostać wprowadzony w urząd w niedzielę 26 lutego 1888 roku przez superintendenta i radcę konsystorskiego Braunschweiga; dotychczasowy zarządca parafii, Hammer, opuścił Nebrowo Wielkie w połowie lutego 1888 roku, by objąć urząd pastora w Oderbergu w Brandenburgii.

Księga pastorów podaje, że Julius Nieszytka (1849–1897) był od 1878 roku pastorem w Kobulten, od 1888 roku w Nebrowie Wielkim, a od 1890 roku do śmierci w 1897 roku w Ostródzie. 5 czerwca 1901 roku parafię odwiedziła komisja generalnej wizytacji kościelnej, która miała wtedy siedzibę w Kwidzynie. We wrześniu 1912 roku prasa ogłosiła z Nebrowa Wielkiego zaręczyny Anny Ebel z wikariuszem Franzem Sbrzesnym. W marcu 1920 roku, kilka miesięcy po śmierci pastora Ebla, konsystorz w Gdańsku ogłosił konkurs na tę posadę: szósta klasa uposażenia zasadniczego, wymagane dziewięć lat służby, wybór przez gminę.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VI, hasło „Nebrowo”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 518; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 11: „Der Kreis Marienwerder östlich der Weichsel”, Danzig 1898, s. 89; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Sadlinki (stan 29 sierpnia 2026 roku), pozycje 121–124; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel”, Danzig 1898, s. 88–90; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 238; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 517; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat kwidzyński, s. 76–77, pozycje 33, 47 i 58; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 162; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 75; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 108–109; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 421, 551; t. 3, s. 972, 975; t. 4, s. 1255, 1276; t. 6, s. 1634, 1643; t. 7, s. 1830, 2056; Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 144–153; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 4 października 1886 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 17 lutego 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 17 lutego 1888 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 25 września 1912 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 10 marca 1920 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); E. Wernicke, „Bauernhäuser der Marienwerderer Niederung und die Geschichte ihrer Bewohner”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 50, Marienwerder 1912, s. 17–18; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 3, s. 30 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, księga parafii Groß Nebrau („Sonstige Verzeichnisse 1624–1762”), spis pastorów „Einige Nachrichten”, skan 9, dostęp przez portal Archion (24314).