Niedamowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Niedamowie jest najmniejszy w gminie Kościerzyna — zajmuje zaledwie 0,02 hektara — i zarazem jednym z najlepiej zachowanych. Leży poza wsią, na wzniesieniu na półwyspie jeziora Gatno; prowadziła do niego aleja drzew wśród łąk, dziś cały teren pokrywa las. Otacza go kwadratowy wał kamienny, stan grobów jest dobry, a teren zadbany.

Niedamowo leżało w powiecie kościerskim (Kreis Berent) Prus Zachodnich, w rejencji gdańskiej, i miało starą metrykę kościelną. Pod nazwą Nedemio wieś występuje w dokumencie datowanym na 29 czerwca 1295 roku. Książę Mściwój miał w nim potwierdzić, że komes Marsuwiusz z Niedamowa podarował cystersom w Byszewie należącą do niego połowę jeziora Sitno. Dokument jest fałszerstwem, sporządzonym zapewne w XIV wieku i opatrzonym datą przypadającą pół roku po śmierci księcia. Heinrich Schuch uznał jednak, że sama darowizna mogła się rzeczywiście odbyć.

Wizytacja archidiakonatu pomorskiego, przeprowadzona z ramienia biskupa Hieronima Rozrażewskiego około 1583 roku, zapisała wieś pod dawną nazwą Jadamowo i zostawiła jeden z najkrótszych zapisów całego źródła: „Kościół sprofanowany. Niech Pan zlituje się nad swoją winnicą!” W drugim miejscu wizytator jest konkretniejszy: wieś dziedziczna Achacego Jackowskiego, kościół drewniany, pan wsi „zagorzały heretyk”, który wcześniej utrzymywał własnego głosiciela innej wiary, a teraz już nie. Samego właściciela nie zastano, a jego zastępca nie dopuścił do wizytacji. W dekretach powizytacyjnych zapisano przy tej wsi krótko, że wszystko jest tu heretyckie i sprawę trzeba załatwić z dziedzicem.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 213) około 1582–1584 roku istniał tu zbór ewangelicki, który upadł najpóźniej na początku XVII wieku; nazwisko predykanta nie jest znane.

Kolejne wizytacje pokazują wspólnotę trwałą i liczną. W 1702 roku archidiakon Szembek naliczył w parafii niedamowskiej 231 katolików i niemal tyle samo, bo około dwustu, luteranów. W 1750 roku odnotowano 220 akatolików i zaznaczono, że w granicach parafii nie ma ani domu modlitwy, ani szkoły. Wizytacja generalna z 1780 roku naliczyła w samym Niedamowie 56 katolików i 55 „akatolików” — wspólnoty były tu niemal równe; w całej parafii katolików było 354. W należących do niej Dembogórach i Barembargu nie mieszkał ani jeden katolik, a innowierców było tam odpowiednio siedemdziesięciu pięciu i dwunastu. Klemp, powołując się na Waschinskiego, podaje nieco inne lata: w 1687 roku protestantów było tu więcej niż katolików, w 1703 roku niemal tyle samo, a w 1746 roku tylko 220 luteranów; dane dla Niedamowa uważa za budzące zaufanie mimo ich niedokładności (s. 152–153).

W 1772 roku właścicielem Niedamowa był Stanisław von Rautenberg-Kliński, katolik, tak jak mieszkańcy. Był tu folwark, przy którym stale pracowało ośmiu daników, i sześciu innych mieszkańców, a na trzech pustkowiach — Dembiagurra (Eichenberg), Smolniki (Theerofen) i Hammerberg, założonych przez właścicieli Niedamowa w XVII albo XVIII wieku — trzynastu daników; proboszcz miał jedną włókę. W wykazie wasali z lat 1774–1775 w Niedamowie mieszkał 26-letni Stanisław Kliński; jego brat Jan był księdzem w Toruniu, a Józef kapralem w pułku Hessen-Philippsthal.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Niedamowo należało do Piotra Rautenberg-Klińskiego, potem do jego synów, od 1784 roku do Józefa Rautenberg-Klińskiego, od 1788 roku do Georga von Kalksteina, od 1793 roku do Heinricha Constantina von der Goltza, a później wielokrotnie zmieniało właścicieli — byli nimi między innymi Johann David Johannot von Chagnian, Ferdinand Eugen Czapski, Gottlob Wilhelm von Zitzewitz, Jan Lniski i w 1826 roku gdańska dyrekcja ziemstwa (Landschaftsdirektion) — by w 1827 roku znów przypaść Zitzewitzowi.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje we wsi 28 mieszkańców: 12 luteranów i 16 katolików, a jako parafię luterańską wskazuje Neu-Paleschken. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Niedamowo 41 budynków mieszkalnych i 362 mieszkańców, w tym 281 ewangelików i 81 katolików. Wymieniał tu trzy zagrody chałupnicze. Katolicy należeli do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Trzy stulecia po wizytacji Rozrażewskiego ewangelicy byli tu większością. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmował Niedamowo w dwóch osobnych wierszach, bo wieś i majątek stanowiły odrębne jednostki: w gminie wiejskiej mieszkało 160 osób, w tym 137 ewangelików i 23 katolików, a w obszarze dworskim 176 osób, wśród nich 93 ewangelików i 83 katolików. Ewangelicy z obu jednostek należeli do parafii ewangelickiej w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken), wspólnoty rozległej, liczącej 3808 dusz, w której Niedamowo miało własną szkołę. Ten sam podział i tę samą parafię pokazuje spis z 1 grudnia 1910 roku.

Po pierwszej wojnie światowej proporcje się odwróciły. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku zachował dawny podział na dwie jednostki: gmina wiejska Niedamowo liczyła 157 mieszkańców, w tym 64 wyznania ewangelickiego, a narodowość niemiecką podało tam 59 osób; obszar dworski — 217 mieszkańców, w tym 84 ewangelików, a narodowość niemiecką podało 85 osób. Razem dawało to 374 osoby i 148 ewangelików, czyli mniej niż dwie piąte mieszkańców.

W 1891 roku majątek Niedamowo z Barenbergiem (940 hektarów) należał do Adolfa Selchowa, a od 1903 roku do Ottona Schadowa, który figuruje w księgach z lat 1903, 1909, 1912 i 1928. W 1929 roku 308 hektarów z jego majątku wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu, a do 1935 roku przymusowo wykupiono od niego prawie 133 hektary. W wykazie z 1939 roku znalazło się 70 hektarów z nieruchomości w Sobączu i w Niedamowie, należących do Juliana Esden Tempskiego.

Katolicka parafia świętego Mikołaja, której księgi zmarłych sięgają 1777 roku, ma we wsi kościół wzniesiony w 1933 roku. Wezwanie potwierdza już wizytacja z 1780 roku, wymieniająca przywileje odpustowe na świętego Mikołaja i na świętą Marię Magdalenę oraz działające tu bractwo różańcowe.

Zachowało się dziewięć grobów, przy ośmiu są napisy; jeden pochówek jest dziecięcy. Nagrobki odbiegają tu od spotykanych w okolicy — cechuje je wykorzystanie głazów, a wśród nich stoi pięknie wykonany krzyż marmurowy z treflowatymi zakończeniami ramion. Napisy są żłobione; po niedawnej restauracji zostały na inskrypcjach ślady farby. Jeden pochówek zaznaczono kamiennym prostokątem.

Cmentarz założono w 1824 roku, na części działki numer 414. Dziś jest nieczynny; gmina wymienia go w wykazie cmentarzy poewangelickich, a opiekę nad nim sprawuje miejscowy proboszcz z młodzieżą szkolną. Wykaz przy szkicu cmentarza w książce Tomasza Hinca (s. 90), przedrukowany w „Berenter Kreisbote” w 2012 roku, podaje siedem odczytanych napisów.

Są to: Laura Lewina Weiss (urodzona 11 listopada 1845, zmarła 4 stycznia 1858 roku), na kwadratowym cokole, na którym stał zapewne krzyż; słabo czytelny napis gotycki Wilhelma, zapewne Weissa, z niepewnie odczytanymi datami (urodzony 13 lipca 181[3?], zmarły 18 września 18[66?]); właściciel majątku rycerskiego Adolph Selchow (urodzony 22 grudnia 1820, zmarły 28 października 1893 roku), na dużym marmurowym krzyżu; Reinhard Schadow (urodzony 3 grudnia 1906, zmarły 18 kwietnia 1927 roku), na kamiennej steli; Caroline Rissmann z domu Tiede (urodzona 18 lutego 1852, zmarła 28 września 1935 roku), na kamiennym głazie; Otto Schadow (urodzony 6 maja 1874, zmarły 23 maja 1938 roku), na głazie narzutowym; Karl Kirstein (urodzony 13 stycznia 1873, zmarły 11 maja 1946 roku), na współczesnej tablicy z lastryka.

Według „Berenter Kreisbote” z 2015 roku na cmentarzu są groby przodków Christopha Nehringa, potomka Roberta Wilhelma Weißa, właściciela Niedamowa, i jego żony Christiane z domu von Zitzewitz. Ich syn Robert sprzedał majątek pod koniec XIX wieku, a w 1901 roku przeszedł on w ręce rodziny Schadowów; księgi adresowe notują Ottona Schadowa jako właściciela od 1903 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według zapisu z 1772 roku właściciel Niedamowa był katolikiem, tak jak mieszkańcy, a wizytacje z 1702 i 1780 roku notują w parafii i w samej wsi niemal tyle samo luteranów co katolików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowe Polaszki (Neu Paleschken) i podaje tu 99 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: T. Hinc, „Zapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Kościerzyna”, Kościerzyna 2010; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (około 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt 1, s. 115 i 148, zeszyt 2, s. 257; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, pozycje 65 i 158; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycje 72 i 146; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku), powiat Kościerzyna, gmina wiejska pozycja 48 i obszar dworski pozycja 24 (odczyt ze skanu); Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, hasło Neu Paleschken; Max Bär, Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908; wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Kościerzyna; gminna ewidencja zabytków; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 335, 370; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 94, nr 181; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G70 (1780–1781); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 94 (s. 5), nr 1190 (s. 78); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 19, pozycja 182; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 68, 130; H. Schuch, „Nachweis über den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 30 (1892), s. 61; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 6; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 6; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 6; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 15; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1935, nr 5; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1190; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10, s. 96; wykaz nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 160, s. 7; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; „Berenter Kreisbote” nr 16 (2012), s. 6 (przedruk szkicu nr 11 i wykazu napisów z książki T. Hinca, s. 90); G. Borchers, „»Kulturelle Momentaufnahme« aus fernen Zeiten: Niedamowo, Kreis Berent”, „Berenter Kreisbote” nr 18 (2015), s. 16; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 152–153, 213.