Niepoczołowice — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Niepoczołowicach zamknięto po 1945 roku. Zachował się na obrzeżu wsi, na planie trójkąta o bokach mniej więcej 70 na 40 metrów, otoczony niskim kamiennym murem w dość dobrym stanie. W latach pięćdziesiątych XX wieku teren przejęto od prywatnych właścicieli. W zbiorach konserwatora zabytków jest plan cmentarza z 1985 roku. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go dziś jako cmentarz dawniej ewangelicki na działce 445 w obrębie Niepoczołowice.

Wejście prowadzi wprost do kamiennego obelisku z niezręcznie wykutym napisem „CANDACE 1868”; śladów po tablicach ani symbolach na nim nie ma, są dwa płytkie wgłębienia u szczytu. Teren wokół obelisku mocno zarasta; w zaroślach kryją się pojedyncze groby: dwie tumby i podstawa z resztkami krzyża, a przy samym murze na prawo od wejścia dwie kolejne tumby. Na lewo od obelisku teren jest mniej zarośnięty i widać kilkadziesiąt mogił, przy części z nich ocalały żeliwne krzyże. Dzięki nim znane są nazwiska pochowanych: Friedricha Bittsego (26 listopada 1832 — 7 marca 1908) i jego żony Wilhelminy z domu Pillasch (6 listopada 1836 — 3 stycznia 1905). W tym gronie jest też August Bruust (5 kwietnia 1829 — 27 sierpnia 1909). Na połamanych krzyżach widać cytaty z Pisma Świętego.

Niepoczołowice — po niemiecku Wahlendorf, a przed 1873 rokiem Niepoczlowitz — były wsią z dworem w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreußen), w rejencji gdańskiej; dziś należą do gminy Linia. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1368 roku, gdy komtur gdański Konrad Zöllner poświadczył sprzedaż wsi. Atlas historyczny Prus Królewskich, opracowany na podstawie źródeł z drugiej połowy XVI wieku, przypisuje ją parafii w Bukowinie i notuje jako wieś szlachecką w powiecie mirachowskim. Tę samą parafię podaje rejestr poboru królewskiego z 1570 roku: Niepoczołowice liczyły wtedy dwanaście łanów, podzielonych między drobną szlachtę — Tomasza, Jerzego i Jakuba Pellów (ostatni z przydomkiem Donomirsz), Jana Borska i Pawła Niemierowicza.

Lustracja królewszczyzn z 1664 roku, wyliczając jeziora starostwa mirachowskiego, wspomina „szlachtę z Niepoczułowicz”. W lustracji zapisano, że szlachta ta na wodzie zwanej Klęczna w starostwie mirachowskim „letnią wodę robi”. Według katastru kontrybucyjnego z 1773 roku było to dobro szlacheckie ziemi mirachowskiej, należące w nierównych częściach do czterech właścicieli. W tej czwórce Bronk był wyznania ewangelickiego i skarżył się, że przez tutejsze niepokoje zupełnie podupadł w gospodarstwie.

W 1789 roku wieś miała trzynaście palenisk i należała do parafii w Strzepczu; ponieważ protokół wizytacyjny z 1600 roku jej nie wymienia, Franz Schultz przypuszczał, że wcześniej — podobnie jak sąsiednie Okalice — podlegała parafii w Rozłazinie.

Ludność ewangelicka miała parafię w Bukowinie (Buckowin) w powiecie lęborskim na Pomorzu, katolicka w Strzepczu, a urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy w Okalicach (Ockalitz). W spisie z 1 grudnia 1910 roku kolumna parafii podaje przy Wahlendorfie „Bukowin, Prv. Pommern”, czyli parafię w prowincji Pomorze.

F. Schultz podaje, opierając się na danych statystycznych z 1869 roku, że spośród 352 mieszkańców wszyscy poza 25 byli ewangelikami; około 1905 roku naliczył w Wahlendorfie 495 osób. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał tu 478 mieszkańców i podzielił ich według języka ojczystego, a w obrębie każdej grupy językowej według wyznania. Niemiecki podało 327 osób i wszystkie one były ewangelikami; kaszubski 151 osób, wśród nich 2 ewangelików i 149 katolików. Polskiego nie podał nikt.

Źródła: M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; Franz Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 38–39, powiat Neustadt, wiersz 52; wojewódzka ewidencja zabytków (WUOZ Gdańsk); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664”, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Mańkowski, Fontes TNT 32, Toruń 1938, s. 385; „Atlas historyczny Polski. Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, red. T. Panecki, M. Słoń, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 134; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 267.