Niestępowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz poewangelicki leży w Niestępowie — po niemiecku Niestempowo, a od 26 października 1939 roku urzędowo Nestempohl — w gminie Żukowo; przed 1945 rokiem wieś należała do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus). Cmentarz założono w drugiej połowie XIX wieku, a Agathon Harnoch wymienia go wśród siedmiu cmentarzy ewangelickich parafii w Przyjaźni. Według stanu z 2024 roku jest to nekropolia zaniedbana i zapomniana, ujęta w ewidencji zabytków. Liczby pochówków nie ustalono.

W źródłach sprzed 1939 roku występuje też forma Nestempohl. Theodor Hirsch w 1882 roku pisze o wsi „Nestempol”, a w indeksie podaje „Nestempohl, früher Lichtenfeld”. Słownik geograficzny również notuje: „niem. Nestempohl, (…) dokumenty Nestempol”.

Niestępowo było dobrami rycerskimi nad Radunią, z cegielnią i wodnym młynem o trzech gankach; Słownik geograficzny nazywa je starą osadą z grobami starożytnymi, założoną na nowo w 1338 roku przez niemieckich osadników.

Związek Niestępowa z Przyjaźnią opisują źródła od średniowiecza. W 1239 roku wśród świadków dokumentu występuje Mikołaj, proboszcz z Przyjaźni, a w 1381 roku — niejaki ksiądz Jan. Później kościół przyjaźnieński przyłączono jako filialny do Żukowa; w 1540 roku, jak pisze Fankidejski, stał jeszcze mocno przy wierze katolickiej.

Niestępowo nosiło pierwotnie nazwę Lichtenfeld. W czasach krzyżackich tutejszy młyn płacił Zakonowi 12 grzywien i 60 kur rocznie, najwięcej w okolicy, a około 1440 roku 3 z 27 łanów wsi leżały pusto. 24 maja 1457 roku król Kazimierz, za zgodą Gdańska jako zastawnika, darował Nestempol razem z Reinfeld (Przyjaźnią) i Saalau burmistrzowi gdańskiemu Reinholdowi Niederhoffowi. Do Niestępowa należał w czasach Theodora Hirscha folwark Rechtowo. Hirsch przytacza jego nadanie przez króla Zygmunta I w 1526 roku, gdzie folwark nazwano „curiam nostram Solemyn (germanice Rechtowo)”. Przypuszcza też, że nazwa Sulmin była jedynie pomorskim określeniem niemieckiego słowa Gerichtshof, czyli dworu sądowego.

Po przejściu kościoła w ręce ewangelickie Niestępowo pozostało w parafii w Przyjaźni. Harnoch datuje założenie ewangelickiej parafii w Przyjaźni na początek XVII wieku: jeden z dwóch dzwonów nosi datę 1605, ambona snycerska 1611, a pod belkami kościoła znaleziono datę 1606; pierwszym znanym pastorem był od 1610 roku Johann Helwig. Pierwotnie parafię tworzyły dwie wsie — Przyjaźń i Niestępowo.

Katolików z Niestępowa obsługiwały parafia w Żukowie i kaplica we dworze. W 1668 roku katolików z Przyjaźni i Niestępowa przyłączono z powrotem do parafii w Żukowie, a predykant w Przyjaźni mógł odtąd grzebać zmarłych, chrzcić i udzielać ślubów nielicznym już współwyznawcom tylko za zezwoleniem proboszcza żukowskiego. Niestępowo należało w drugiej połowie siedemnastego wieku do Wolskich; w 1686 roku podkomorzy Wolski utrzymywał prywatną kaplicę we dworze, a w 1748 roku Aleksander Wolski wystawił zupełnie nową. Biskup Czapski pozwolił odprawiać w niej Mszę świętą w obecności fundatora i domowników, i to nie tylko w dni powszednie, ale również w niedziele i święta, z wyjątkiem niektórych większych uroczystości.

Wieś dzieliła się wyznaniowo niemal na pół. Słownik notuje w 1868 roku 22 domy oraz 118 katolików i tyluż ewangelików. Mieszkańców było wtedy 236. Siedemnaście lat później spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 268 mieszkańców w 20 domach i 32 gospodarstwach domowych, a wśród nich 115 ewangelików wobec 152 katolików. Przynależność Niestępowa do parafii w Przyjaźni podają hasło Słownika („Kościół parafia ewangelicka Przyjaźń, parafia katolicka Żukowo, szkoła ewangelicka Sulmin”) i wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku, który przy Niestępowie notuje parafię ewangelicką w Przyjaźni i katolicką w Żukowie.

W 1890 roku Harnoch wylicza w Niestępowie szkołę i cmentarz, a nabożeństwa filialne parafii umieszcza w szkole w Neuendorf. W 1890 roku parafia liczyła około 2600 dusz; w skali roku notowano 104 chrzty, 20 ślubów, około 1285 komunikantów i 65 pogrzebów.

Heidn zapisał, że po wykupieniu Niestępowa przez Komisję Osadniczą wieś przydzielono do parafii w Sulminie, a nabożeństwa odprawiano też w tutejszej szkole ewangelickiej, zbudowanej w 1904 roku; do starszych kościelnych należał Eduard Dam z Niestępowa. Piętnaście rodzin niemieckich przesiedleńców z Rosji wystąpiło z czasem z Kościoła krajowego i za sprawą staroluterańskiego pastora Wichmanna z Gdańska założyło gminę staroluterańską, która zbudowała sobie kaplicę przy drodze do Kiełpina Górnego.

W latach trzydziestych dwudziestego wieku zmienił się skład ludności wsi. Opracowanie regionalne podaje, że wskutek napływu ludności polskiej i wyjazdów Niemców kościół ewangelicki przejęto w 1934 roku, a w 1935 roku utworzono w Niestępowie parafię katolicką; wcześniej wieś należała pod tym względem do Żukowa. W przytoczonych źródłach brak daty budowy kościoła ewangelickiego w Niestępowie. Po 1945 roku wieś pozostała polska, a cmentarz opuszczono.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Ksiądz Jakub Fankidejski przytacza wiadomość z archiwum żukowskiego, że w 1210 roku książę Racibor ufundował w Przyjaźni kościół pod wezwaniem świętego Jana Apostoła; był parafialny, proboszcz miał cztery włóki roli, a oprócz samej Przyjaźni należało do tej parafii właśnie Niestępowo. Theodor Hirsch uznał dokument o tej fundacji za falsyfikat, który w XVII wieku sporządził Janikowski; według niego rzeczywiste uposażenie kościoła w Przyjaźni pochodzi z 1349 roku.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VII, hasło „Niestępowo”; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 194–196 (rozdział o Przyjaźni) i s. 196 („Kaplica w Niestępowie”); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 423, hasło Rheinfeld; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, strona 56, pozycja 175; ewidencja zabytków — cmentarz ewangelicki w Niestępowie (zabytek.pl, karta …CM.71841); territorial.de — Amtsbezirk Zuckau (przemianowanie z 26 X 1939); kartuzy.info — Niestępowo (przejęcie kościoła 1934, parafia katolicka 1935); W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 365–366; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 42, 44, 46, 112; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 47; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 130 (indeks miejscowości, hasło „Nestempohl”); Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 33, przyp. 2.