Niezabyszewo — cmentarz przy szosie do Bytowa (ewangelicki)

Drugi, znacznie mniejszy cmentarz ewangelicki Niezabyszewa leży poza wsią, około dwóch kilometrów na północny wschód od niej, na wzgórzu w lesie sosnowym, tuż poniżej szosy do Bytowa. Zajmuje niespełna jedną dziesiątą hektara. Ewidencja konserwatorska datuje go na połowę XIX wieku; widnieje na niemieckiej mapie topograficznej z 1877 roku. Niemiecki inwentarz zabytków powiatu z 1938 roku odnotował przy nim drewnianą bramę z około 1850 roku: trójkątny sosnowy szczyt na dwóch słupach. W szczycie bramy widniał symboliczny obraz dwóch węży, które odwracają się od wieńczącego krzyża.

W 1993 roku nie było tu ani bramy, ani ogrodzenia, ani nagrobków — rozpoznano tylko dwie mogiły, a drzewa cmentarza zlały się z okolicznym lasem. Większy cmentarz wsi leży przy drodze do Sierzna; stary plac kościelny z cmentarzem przykościelnym, dziś katolickim, leży w północno-zachodnim narożniku nawsia.

Niezabyszewo, przed 1945 rokiem Damsdorf, leży na południowy zachód od Bytowa. W 1387 roku wieś wymieniono po raz pierwszy, a 29 września 1393 roku wielki szafarz bytowski Sypert nadał wiernemu Hermannowi tutejsze sołectwo i czterdzieści włók. W 1784 roku Niezabyszewo leżało pół mili na południowy zachód od Bytowa, nad jeziorem, przy trakcie do Miastka. Mieszkali tu sołtys wolny, dziesięciu gospodarzy, 11 zagrodników (wśród nich kowal), pięciu kolonistów osadzonych na gruntach rozebranego folwarku, karczmarz, luterański nauczyciel i katolicki zakrystian, a także chłop i chałupnik przypisani do katolickiego proboszcza; w lesie sierzneńskim pracował smolarz — razem 40 dymów.

Tutejszy kościół był katolickim kościołem parafialnym, obsługiwanym przez proboszcza bytowskiego z wikariuszem; należały do niego między innymi Sierzno i Rekowo, choć — jak zapisał Brüggemann — „Die Einwohner sind sämtlich lutherscher Confeßion”.

W 1810 roku wieś miała 289 mieszkańców, w tym 30 katolików, w 1895 — 810 i 188, w 1933 — 921 i 412, jak podaje niemiecki inwentarz z 1938 roku; w 1936 roku starostwo podawało 901 mieszkańców, z czego 429 katolików. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazał w gminie wiejskiej 617 ewangelików, 188 katolików i pięciu innych chrześcijan; ewangelicy należeli wówczas do parafii w Bytowie, katolicy mieli parafię na miejscu.

W źródłach nie znaleziono ewangelickiej świątyni w Niezabyszewie sprzed 1925 roku. Na jej budowę konsystorz ogłosił kolektę w 1912 roku, licząc koszt na około 20 300 marek i uzasadniając zbiórkę tym, że po erygowaniu w Niezabyszewie parafii i kościoła katolickiego nowa świątynia ma być — jak to ujęto — zaporą wobec napierającej polskości. W 1925 roku, przy przeniesieniu trzeciego stanowiska pastorskiego z Bytowa do Niezabyszewa, wydzielono tu okręg kościelny obejmujący Dąbrówkę Bytowską, Niezabyszewo i Sierzno. W latach 1925–1926 zbudowano kościół według planów Rösenera i Paulusa z Berlina — murowany z cegły, z wieżą i szczytami o konstrukcji szachulcowej, na cokole z kamienia polnego.

Organy postawiła w 1926 roku firma Grüneberga ze Szczecina, dwa dzwony odlali w 1925 roku Junker i Edelbrock z Brilonu, a trzeci, starszy, odlał w 1907 roku gdański ludwisarz Collier; wisiał on wcześniej w wolno stojącej dzwonnicy. Formalne stanowisko proboszcza z siedzibą w Niezabyszewie erygowano aktem z 29 listopada 1930 roku ze skutkiem od 1 grudnia. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla Bütow-Damsdorf, z siedzibą pastora we wsi, 1200 dusz; duchownym pomocniczym był Johannes Hoheisel.

Źródła: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow”, Stettin 1938 (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); karta cmentarza w ewidencji konserwatorskiej (oprac. Henryk Grecki, 1993), Narodowy Instytut Dziedzictwa; niemiecka mapa topograficzna 1:25 000, arkusz Bütow, 1877; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Bütow, s. 196–197, pozycja 7; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1912 i 1930; gminna ewidencja zabytków gminy Bytów; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054–1055; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39.