Niezabyszewo — cmentarz przy drodze do Sierzna (ewangelicki)

Niezabyszewo, po niemiecku Damsdorf, wzmiankowane od 1387 roku, leżało w dawnym powiecie bytowskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Wieś miała dwa cmentarze ewangelickie. Większy z nich leży w południowo-wschodniej części wsi, przy drodze do Sierzna, wśród lasu; od zachodu sąsiaduje z gospodarstwem. Założono go w połowie XIX wieku na planie czworoboku, o powierzchni blisko pół hektara, i otoczono murem z dużych kamieni polnych; dawne wejście prowadziło od drogi, w południowym narożniku.

Cmentarz widnieje już na niemieckiej mapie topograficznej z 1877 roku. Chowano na nim jeszcze w latach międzywojennych: zachowane kamienie noszą daty od 1921 do 1932 roku — stoją tu stele dożywotnika Friedricha Onascha (1852–1927) i jego żony Marie z domu Manske (1855–1921), Johanny Moseck (1849–1932) i Emmy Schütz (1891–1932), a także krzyż z żeliwną tablicą kowala Emila Grotha i jego żony Olgi.

Drugi, znacznie mniejszy cmentarz leży około dwóch kilometrów na północny wschód od wsi, poniżej szosy do Bytowa, i opisano go osobno. Inwentarz zabytków z 1938 roku wymienia go obok starego placu kościelnego z cmentarzem w północno-zachodnim narożniku nawsia, przy dzisiejszym kościele katolickim. Gminna ewidencja zabytków wymienia w Niezabyszewie cztery cmentarze: dwa dawne ewangelickie — większy na działce 281 i mały na działce 207/7 — oraz parafialny na działce 168 i przykościelny na działce 248.

Po objęciu ziemi bytowskiej przez Brandenburgię dzieliła się ona na sześć parafii, a Damsdorf był jedną z nich; ówczesny opis tej ziemi przypisuje do tutejszego kościoła szlacheckie Rekowo i należące do domeny Sierzno. Kościół parafialny świętego Mikołaja odebrano ewangelikom w 1637 roku; akta z 1641 roku wymieniają katolickiego proboszcza Alberta Widemana. Dwa lata później zdarzyła się rzecz osobliwa: zwolniony stąd ksiądz katolicki Thomas Schwichtenberg przeszedł 7 maja 1643 roku na służbę ewangelicką, obejmując probostwo w Nożynie.

Z Niezabyszewa pochodzi jeden z polskich listów wydanych w zbiorze „Documenta” P. Panskego: 23 lutego 1654 roku tutejszy proboszcz Paweł Staudacher pisał do oficjała gdańskiego Floriana Falcka o rzeczach pozostałych po księdzu Klugowskim. Spis sporządzono przy kościelnych, a z długami był kłopot: „Nalaslem dlugi iego miedzy ludzie opißane, ale sie me karty zapieraią” — trzeba więc wymienić każdego dłużnika z imienia, bo inaczej wykręcą się przysięgą. Podpisał się „Pleban Niezabiesiewski”.

Wizytacja z 3 grudnia 1686 roku pokazuje, jak rozległa była wtedy posługa tutejszego proboszcza: Jerzy Braun z Niezabyszewa obsługiwał także Bytów, Borzytuchom i Dąbrówkę, gdzie katolików było niewielu — w Borzytuchomiu ośmiu, w Bytowie około czterdziestu, a Dąbrówkę zamieszkiwali głównie luteranie. Ślad po ewangelikach został w samej konstrukcji kościoła: wizytacja zapisała, że „po bokach kościoła są empory, zbudowane i pomalowane przez luteran”. O mieszkańcach wsi wizytator napisał krótko, że są „wszyscy zarażeni zarazą luterańską”. Katolików w całej parafii — obejmującej Niezabyszewo, Rekowo i Sierzno — naliczono wtedy około stu sześćdziesięciu (streszczenie tej wizytacji w repertorium ks. W. Kujawskiego podaje około 165 wiernych).

W 1784 roku Niezabyszewo leżało pół mili na południowy zachód od Bytowa, nad jeziorem, przy trakcie do Miastka. Mieszkali tu sołtys wolny, dziesięciu gospodarzy, 11 zagrodników (wśród nich kowal), pięciu kolonistów osadzonych na gruntach rozebranego folwarku, karczmarz, luterański nauczyciel i katolicki zakrystian, a także chłop i chałupnik przypisani do katolickiego proboszcza; w lesie sierzneńskim pracował smolarz — razem 40 dymów. Tutejszy kościół katolicki obsługiwał proboszcz bytowski z wikariuszem; należały do niego między innymi Sierzno i Rekowo.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku wszyscy mieszkańcy Niezabyszewa, po niemiecku Damsdorf, byli wyznania luterańskiego.

Przewaga protestantów była tu dawna: wydane w 1938 roku niemieckie opracowanie dziejów powiatu — druk z czasów narodowego socjalizmu, tendencyjny w wykładni, z którego przejęto wyłącznie dane inwentarzowe i liczbowe — podaje dla Damsdorfu 30 katolików na 289 mieszkańców w 1810 roku, 138 w 1855, a dla 1936 roku dwie liczby: w części ogólnej 229, czyli — jak tam podano — 48 procent mieszkańców, w haśle wsi 429 na 901 mieszkańców; podany odsetek odpowiada drugiej z tych liczb.

Kościół świętego Mikołaja przebudowano w latach 1854–1857. Ten sam inwentarz opisuje świątynię z ciosanego kamienia polnego i cegły, o wymiarach 9,70 na 23 metry, z ołtarzem głównym i dwoma bocznymi, poświęconymi świętemu Mikołajowi, Maryi i Józefowi, pochodzącymi z około 1770 roku. O zdobionych polach górnych ołtarzy bocznych napisano, że mieszczą się w nich między toskańskimi kolumnami „polskie (!) sentencje” — wykrzyknik pochodzi od niemieckich wydawców, dla których polski napis w tej okolicy był niespodzianką.

Parafia katolicka była duża: w 1866 roku liczyła 1526 dusz i 906 komunikantów, a w 1884 roku już 1721 dusz.

Wieś miała liczną ludność ewangelicką. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazał tu 617 ewangelików, 188 katolików i pięciu innych chrześcijan; ewangelików liczono do parafii w Bytowie, katolików do miejscowej, a urząd stanu cywilnego miał siedzibę we wsi (strona 196, pozycja 7). Kolekta na budowę kościoła ewangelickiego, ogłoszona w 1912 roku w urzędowym organie konsystorza, uzasadniała ją słowami, których dziś nie da się przemilczeć: świątynia miała być „bastionem przeciw napierającemu polskiemu żywiołowi”. Tak pisano o tej okolicy w piśmie urzędowym Kościoła ewangelickiego na dwa lata przed wielką wojną.

Do około 1925 roku tutejsi ewangelicy należeli do parafii w Bytowie. Wtedy powstał tu ewangelicki okręg parafialny obejmujący Niezabyszewo, Dąbrówkę i Sierzno; Sierzno przeszło do niego z parafii w Ugoszczy, przy której stało do 1912 roku. Parafia była wolna od patronatu, a wydzielono ją przez przeniesienie z Bytowa trzeciego stanowiska duchownego. Kościół ewangelicki, wzniesiony w latach 1925–1926 na wschodnim wyjściu ze wsi, zaprojektowali Rösener i Paulus z Berlina. Nowe stanowisko proboszcza gminy bytowskiej z siedzibą w Niezabyszewie erygowano 29 listopada 1930 roku. Na własny kościół ewangelicy czekali tu dwieście osiemdziesiąt dziewięć lat — od utraty świątyni w 1637 roku do budowy nowej w 1926 roku. Pochodzenie kościoła ewangelickiego źródła podają rozbieżnie.

Według niemieckich była to świątynia z lat 1925–1926, z wystrojem Maxa Ueckera; według gminy — zbór z połowy XIX wieku, wzniesiony z zasiłkiem rządowym.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla Bütow-Damsdorf, z siedzibą pastora we wsi, 1200 dusz; duchownym pomocniczym był Johannes Hoheisel. Datę objęcia urzędu przez Hoheisela precyzuje urzędowy organ konsystorza: został powołany na pastora w Bütow-Damsdorf z dniem 1 października 1932 roku. Na cmentarzu w Niezabyszewie spoczęła na krótko Gertrud Hoheisel, żona miejscowego pastora, zmarła po porodzie w marcu 1939 roku i pochowana w Niedzielę Palmową. Latem tego samego roku mąż przewiózł trumnę do Rygi — krewni odradzali zostawianie grobu we wsi, z której rodzina właśnie się wyprowadzała. Pół roku później, jak zauważył po latach z goryczą, w Rydze nie było już żadnego Niemca, a tamtejsze cmentarze stały opuszczone.

Znany jest też następca Hoheisela, i to z dokładną datą: konsystorz pomorski ogłosił w 1940 roku, że pastor Walter Kniesi, dotąd w Torgelow w okręgu kościelnym Pasewalk, obejmuje z dniem 1 października 1940 roku urząd w Bütow-Damsdorf, czyli w tutejszej parafii. Był to ostatni duchowny ewangelicki, jakiego ta wspólnota zdążyła otrzymać.

Po marcu 1945 roku wieś przeszła do Polski, a ludność niemiecką wysiedlono. Kościół świętego Mikołaja pozostał katolicki; budynek kościoła ewangelickiego zachował się, ale przebudowano go najpierw na sklepy gminnej spółdzielni (GS), potem na szkołę. Jak cmentarz przestał istnieć, opisał naoczny świadek. Josef von Rymon Lipinski, który mieszkał opodal i widział to jako dziecko, zapisał, że do końca lat pięćdziesiątych nekropolia prezentowała się okazale — a potem zarządzono w gminie akcję usuwania śladów niemieckości i w krótkim czasie nie zostało z niej prawie nic. Na złom poszły wszystkie elementy metalowe, a było ich dużo: ewangelicy mieli zwyczaj grodzenia rodzinnych kwater kutymi płotkami, a większość krzyży też była z metalu. Piękny mur z dużych kamieni polnych, który otaczał cmentarz, rozebrano na okoliczne budowy.

Do dziś przetrwały w zaroślach szczątki trzech albo czterech nagrobków. Gdy w 1993 roku przyszedł tu konserwator, zastał fundamenty muru długości 280 metrów, około sześćdziesięciu zarośniętych mogił, kamienne cokoły po żeliwnych krzyżach, żeliwny płot jednej kwatery i cztery stojące nagrobki; rosły tu lipa, tuja, dęby, świerki i wiązy. Cmentarz jest nieczynny i nie ma opiekuna; figuruje w ewidencji zabytków, nie w rejestrze.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Opisy turystyczne umieszczają cmentarz ewangelicki „na skraju wsi, przy ujęciu wody” — nie wiadomo, którego z dwóch dotyczy ta wzmianka. Gertrud Hoheisel spoczęła na jednym z dwóch cmentarzy w Niezabyszewie, nie wiadomo na którym. Według Brüggemanna wszyscy mieszkańcy byli luteranami, choć ten sam opis wymienia we wsi katolickiego zakrystiana oraz chłopa i chałupnika przypisanych do katolickiego proboszcza.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1055; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 72 (1940); karta cmentarza w ewidencji konserwatorskiej (oprac. Henryk Grecki, 1993), Narodowy Instytut Dziedzictwa; niemiecka mapa topograficzna 1:25 000, arkusz Bütow, 1877; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 189 i następne (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, spisane i przetłumaczone przez Josefa von Rymon Lipinskiego, niezabyszewo.com; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 841 oraz s. 879–880; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054–1055; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39.