Niezabyszewo — kościół ewangelicki i plebania

Niezabyszewo, po niemiecku Damsdorf, wzmiankowane w 1393 roku, należało do powiatu bytowskiego (Kreis Bütow) w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Wieś była wyznaniowym paradoksem okolicy: siedzibą starej i rozległej parafii katolickiej świętego Mikołaja, sięgającej roku 1393 — a zarazem miejscowością o przewadze ewangelików. Kościół ewangelicki, wzniesiony w latach 1925–1926, po 1945 roku przebudowano na sklep gminnej spółdzielni, później mieściła się w nim szkoła; plebanię zajęło przedszkole.

Po reformie z 1 października 1938 roku powiat bytowski pozostał w rejencji koszalińskiej. Rozwiązano wtedy prowincję Marchię Graniczną Poznań–Prusy Zachodnie, a do Pomorza przyłączono miasto Piłę i cztery jej powiaty: wałecki, złotowski, nadnotecki i człuchowski — Bytowa w tym gronie nie było. Ich rejencja z siedzibą w Pile zachowała z tradycji nazwę Marchii Granicznej; przydzielono do niej wtedy także powiaty drawski i szczecinecki, dotąd koszalińskie. Konsystorz pomorski, ogłaszając skutki reformy, wymienił jako odłączone od rejencji koszalińskiej tylko te dwa powiaty, a jako przyłączone do niej — gryficki i łobeski; powiatu bytowskiego zmiana nie objęła.

Przynależność powiatu do rejencji koszalińskiej poświadczają ponadto urzędowy wykaz parafii prowincji Pomorze, który wylicza powiat bytowski wśród powiatów rejencji koszalińskiej, oraz arkusz mapy topograficznej opracowany według stanu z 1 lipca 1938 roku z legendą „Kreis Bütow, Reg.Bez. Köslin, Prov. Pommern”.

W przywileju z 1393 roku na sołectwo w Niezabyszewie przewidziano dla proboszcza cztery z czterdziestu łanów wsi. W 1409 roku wielki mistrz Ulrich von Jungingen, bawiąc w Bytowie, podarował sołtysowi Niezabyszewa dwie grzywny na kielich dla kościoła; kielich ten się nie zachował.

Dawniej Damsdorf był jednym z sześciu okręgów parafialnych ziemi bytowskiej i należały do niego rycerskie Rekowo oraz należące do starostwa Sierzno. Kościół świętego Mikołaja odebrano ewangelikom w 1637 roku; katolickiego proboszcza Alberta Widemana wymieniają akta z 1641 roku. Dwa lata później zdarzyła się rzecz osobliwa: zwolniony stąd ksiądz katolicki Thomas Schwichtenberg przeszedł 7 maja 1643 roku na służbę ewangelicką, obejmując probostwo w Nożynie.

Z Niezabyszewa pochodzi jeden z polskich listów wydanych w zbiorze „Documenta” P. Panskego: 23 lutego 1654 roku tutejszy proboszcz Paweł Staudacher pisał do oficjała gdańskiego Floriana Falcka o rzeczach pozostałych po księdzu Klugowskim. Spis sporządzono przy kościelnych, gorzej było z długami: „Nalaslem dlugi iego miedzy ludzie opißane, ale sie me karty zapieraią” — trzeba więc wymienić każdego dłużnika z imienia, bo inaczej wykręcą się przysięgą. Podpisał się „Pleban Niezabiesiewski”.

Wizytacja z 3 grudnia 1686 roku pokazuje, jak rozległa była wtedy posługa tutejszego proboszcza: Jerzy Braun z Niezabyszewa obsługiwał także Bytów, Borzytuchom i Dąbrówkę, gdzie katolików było niewielu — w Borzytuchomiu ośmiu, w Bytowie około czterdziestu, a Dąbrówkę zamieszkiwali głównie luteranie. Ślad po ewangelikach został w samej konstrukcji kościoła: wizytacja zapisała, że „po bokach kościoła są empory, zbudowane i pomalowane przez luteran”. O mieszkańcach wsi wizytator napisał krótko, że są „wszyscy zarażeni zarazą luterańską”. Katolików w całej parafii — obejmującej Niezabyszewo, Rekowo i Sierzno — naliczono wtedy około stu sześćdziesięciu (streszczenie tej wizytacji w repertorium ks. W. Kujawskiego podaje około 165 wiernych).

W 1702 roku wizytator zanotował w parafii niezabyszewskiej około dziewięćdziesięciu katolików i trzystu „heretyków”, a w należącej do niej Dąbrówce, gdzie stał dawny kościół, nie zastał żadnego katolika poza jedną starą kobietą.

W 1719 roku miasto Bytów razem z przynależną doń parafią w Niezabyszewie zapisało sześćdziesiąt osiem chrztów, trzynaście osób zaślubionych i czterdziestu czterech zmarłych. Cały dystrykt bytowski, ujęty w zestawieniu w czterech pozycjach, dał w tym roku sto pięćdziesiąt cztery chrzty, trzydzieści pięć osób zaślubionych i siedemdziesięciu dziewięciu zmarłych, wobec pięciuset jedenastu chrztów, osiemdziesięciu jeden osób zaślubionych i trzystu trzydziestu czterech zmarłych w podsumowaniu dystryktu lęborskiego; rubryki parafialne tego dystryktu dają razem dziewięćdziesiąt jeden osób zaślubionych i trzystu czterdziestu czterech zmarłych.

W 1784 roku Niezabyszewo leżało pół mili na południowy zachód od Bytowa, nad jeziorem, przy trakcie do Miastka. Mieszkali tu sołtys wolny, dziesięciu gospodarzy, 11 zagrodników (wśród nich kowal), pięciu kolonistów osadzonych na gruntach rozebranego folwarku, karczmarz, luterański nauczyciel i katolicki zakrystian, a także chłop i chałupnik przypisani do katolickiego proboszcza; w lesie sierzneńskim pracował smolarz — razem 40 dymów.

Kościół obsługiwał proboszcz bytowski z wikariuszem; należały do niego między innymi Sierzno i Rekowo. Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku wszyscy mieszkańcy Niezabyszewa, po niemiecku Damsdorf, byli wyznania luterańskiego, choć tutejszy kościół pozostawał w rękach katolików; przypisane do niego były między innymi cegielnia, królewska podleśniczówka w lasach sierzneńskich i karczma Hopfenkrug. Ellinor von Puttkamer wymienia Niezabyszewo, obok Ugoszczy i Dąbrówki, wśród wsi, które po przyłączeniu powiatu lęborsko-bytowskiego do Pomorza w 1777 roku miały kościół katolicki, ale żadnych katolickich mieszkańców; kościoły te trwały na mocy zobowiązań z traktatu bydgoskiego.

Katolicka strona wsi jest w źródłach opisana wcześniej i dokładniej. Parafia liczyła w 1866 roku 1526 dusz i 906 komunikantów, w 1884 roku — 1721 dusz; okręg urzędu stanu cywilnego miał w 1880 roku 2432 mieszkańców. Katolików w 1866 roku było w Niezabyszewie 137, w Rekowie 568, w Ciemnie 87, w Trzebiatkowej 162 i w Piasznie 154. Część parafian mówiła po kaszubsku. Proboszcza prezentował naczelny prezes prowincji, wybierając jednego z trzech kandydatów przedstawionych przez kapitułę. Data budowy obecnego kamiennego kościoła katolickiego bywa podawana dwojako: „po 1854 roku” i „nowo zbudowany 1857”; wieżę dostawiono w 1933 roku. Inwentarz zabytków z 1938 roku opisuje go jako świątynię z ciosanego kamienia polnego i cegły, o wymiarach 9,70 na 23 metry, z ołtarzem głównym i dwoma bocznymi, poświęconymi świętemu Mikołajowi, Marii i Józefowi, z około 1770 roku.

O zdobionych polach górnych ołtarzy bocznych napisano, że mieszczą się w nich między toskańskimi kolumnami „polskie (!) sentencje” — wykrzyknik pochodzi od niemieckich wydawców, dla których polski napis w tej okolicy był niespodzianką.

Pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył w Niezabyszewie 617 ewangelików, 188 katolików i pięcioro innych chrześcijan; ewangelicy należeli wtedy do parafii w Bytowie, katolicy mieli parafię na miejscu, tu też mieścił się urząd stanu cywilnego. Ta przewaga topniała jednak już przed wojną, i to w tempie, które da się zmierzyć. Monografia powiatu bytowskiego z 1938 roku — druk narodowosocjalistyczny, z którego przejęto tu wyłącznie liczby i dane inwentarzowe — zestawia stan z 1936 roku ze stanem z 1810 roku: w Niezabyszewie katolików przybyło do 229, czyli do 48 procent mieszkańców, w Sominach do 112 (31 procent), a w samym Bytowie do 1538 (16 procent). Liczba 229 pochodzi z części ogólnej monografii; w haśle wsi ta sama monografia podaje 901 mieszkańców, w tym 429 katolików.

Kolektę na budowę kościoła ewangelickiego, ogłoszoną w 1912 roku w urzędowym organie konsystorza, uzasadniano słowami, których dziś nie da się przemilczeć: świątynia miała być „bastionem przeciw napierającemu polskiemu żywiołowi”. Tak pisano o tej okolicy w piśmie urzędowym Kościoła ewangelickiego na dwa lata przed wielką wojną. Działkę pod kościół wydzielono jeszcze przed budową, przypuszczalnie już w 1915 roku, z gruntów kołodzieja Hermanna Kebschulla.

Osobne życie kościelne ewangelicy urządzili sobie dopiero między wojnami. W 1925 roku powstał tu samodzielny okręg duszpasterski obejmujący także Dąbrówkę i Sierzno, liczący około tysiąca wiernych, z czego mniej więcej połowa przypadała na samo Niezabyszewo. Parafia była wolna od patronatu; wydzielono ją przez przeniesienie tu trzeciego stanowiska duchownego z Bytowa. Nowe stanowisko proboszcza gminy bytowskiej z siedzibą w Niezabyszewie erygowano 29 listopada 1930 roku. Na własny kościół ewangelicy czekali tu dwieście osiemdziesiąt dziewięć lat — od utraty świątyni w 1637 roku do budowy nowej w 1926 roku.

Kościół wzniesiono z pomocą Gustav-Adolf-Werk, stowarzyszenia wspierającego budowę świątyń ewangelickich w diasporze, i stąd nazywano go kościołem Gustawa Adolfa. Według inwentarza zabytków z 1938 roku stanął w latach 1925–1926 przy wschodnim wylocie wsi, według projektu Rösenera i Paulusa z Berlina: mur ceglany, wieża i szczyty w konstrukcji ryglowej, wszystko na cokole z kamienia polnego, wnętrze osiem i pół metra na szesnaście siedemdziesiąt. Snycerkę wykonał Uecker z Trzebiatowa, polichromię Hoffmann z Finkenwalde. Organy o dwóch manuałach i siedmiu głosach zbudował w 1926 roku Grüneberg ze Szczecina, a srebrne naczynia ołtarzowe zaprojektował profesor Rhein z Kilonii. Trzy dzwony brązowe pochodziły z 1907 roku od Colliera z Gdańska oraz z 1925 roku od firmy Junker i Edelbrock z Brilonu.

Kościół uwieczniono na fotografiach z 1939 roku; stał jeszcze w 1964 roku.

Opis kościoła ewangelickiego ze źródeł niemieckich różni się od wersji gminnej, według której był to zbór z połowy dziewiętnastego wieku, wzniesiony z zasiłkiem rządowym.

Plebania, postawiona w 1929 roku, miała dziewięć pokoi i centralne ogrzewanie — jak na tamten czas i na tę okolicę budynek nowoczesny; w piwnicy urządzono małą salę parafialną, w której odbywały się nauki przedkonfirmacyjne, spotkania młodzieży i zebrania ewangelickiej organizacji pomocy kobietom. Działała też ewangelicka szkoła powszechna. Pierwszym duszpasterzem był pastor pomocniczy Hansch (1929–1931), który zamieszkał w plebanii, ale nie został tu na stałe. Johannes Albert Hoheisel przybył jesienią 1931 roku jako duchowny pomocniczy (do Niezabyszewa przeprowadził się w listopadzie), według jego wspomnień od 1 listopada 1932 roku był pełnoprawnym pastorem; posługiwał do kwietnia 1939 roku.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla Bütow-Damsdorf, z siedzibą pastora w Niezabyszewie, 1200 dusz i wymienia Hoheisela jako duchownego pomocniczego. Ostatnie przedwojenne dane, z 1939 roku, podane przez bytowskiego pastora Heinricha von Baera, dają 472 ewangelików w samym Niezabyszewie, 354 w Dąbrówce i 351 w Sierznie razem z majątkiem.

Jak wyglądała tu praca duszpasterska, wiadomo z relacji Hoheisela. Nabożeństwo z kazaniem odprawiano co niedzielę w Niezabyszewie, raz w miesiącu w Sierznie i raz w miesiącu w Dąbrówce, a co drugą niedzielę pastor prowadził dodatkowo nabożeństwo w Bytowie — wychodziły z tego dwa albo trzy nabożeństwa tygodniowo. Zimą wypadało mu jeszcze jeździć za granicę, do korytarza, gdzie opiekowano się dwiema ewangelickimi parafiami: w Sierakowicach i Sulęczynie. Dwadzieścia pięć kilometrów od przejścia granicznego pokonywał otwartą bryczką, przy dwudziestu pięciu stopniach mrozu.

Spór o dzwony w Dąbrówce pokazuje, jak blisko siebie żyły tu oba wyznania. W Dąbrówce stała niegdyś katolicka kaplica; rozpadła się, resztki rozebrano, a zostały dzwony w osobnej dzwonnicy, którymi nadal dzwoniono w soboty wieczorem, w niedziele i o porach modlitewnych — żeby ludzie bez zegarków wiedzieli, która godzina. Według księdza Jakuba Fankidejskiego był to kościół filialny parafii w Niezabyszewie pod wezwaniem świętego Wojciecha, z muru pruskiego, kryty „dębowym kleńcem”; wewnątrz miał jeden ołtarz, kilkanaście ławek, chrzcielnicę i ambonę, a dwa dzwony wisiały w wieży stojącej osobno na cmentarzu.

W 1847 roku rząd zniósł tamtejszą gminę katolicką, a dwa lata później kazał rozebrać także kościół. Gdy w czasie pierwszej wojny światowej nakazano oddać dzwony z brązu, zgłosiły je trzy strony naraz: parafia katolicka, gmina wiejska i parafia ewangelicka. Procesy ciągnęły się jeszcze w latach trzydziestych. Hoheisel przejrzał dokumentację u dziekana Franciszka Szynkowskiego, uznał rację katolików i namówił gospodarzy z Dąbrówki na odstąpienie od drugiej instancji, obiecując im w zamian własne dzwony w ciągu roku.

Znany jest też następca Hoheisela, i to z dokładną datą: konsystorz pomorski ogłosił w 1940 roku, że pastor Walter Kniesi, dotąd w Torgelow w okręgu kościelnym Pasewalk, obejmuje z dniem 1 października 1940 roku urząd w Bütow-Damsdorf, czyli w tutejszej parafii. Był to ostatni duchowny ewangelicki, jakiego ta wspólnota zdążyła otrzymać.

Po 1945 roku społeczność ewangelicka przestała istnieć. Według pisma starosty bytowskiego z 21 czerwca 1948 roku kościoły ewangelickie w Tuchomiu i Niezabyszewie wraz z plebanią i majątkiem ruchomym były wtedy formalnie zajęte; przydzielono je Polskiemu Kościołowi Metodystów RP w Warszawie zgodnie z pismem szczecińskich władz wojewódzkich z 26 lutego 1947 roku. Cmentarz ewangelicki został niemal całkowicie zniszczony: do lat dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku przetrwało kilka nagrobków, metalowe trafiły na złom.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według wspomnień Hoheisela był pełnoprawnym pastorem od 1 listopada 1932 roku, a urzędowy organ konsystorza podaje, że został powołany na pastora w Bütow-Damsdorf z dniem 1 października 1932 roku. Wspomnienia Hoheisela trzeba czytać z podwójnym zastrzeżeniem. Nagrano je dla rodziny, nie do druku, po sześćdziesięciu latach, bez możliwości korekty przez autora. Ich autor był przy tym członkiem partii narodowosocjalistycznej od jesieni 1932 roku i sam pisze, że za swoje zadanie uważał niedopuszczenie do przechodzenia ziemi w polskie ręce — pisze to z dumą. Daty z tych wspomnień można przyjmować tam, gdzie potwierdzają je przypisy redaktora wydania.

Źródła: E. von Puttkamer, „Die Lande Lauenburg und Bütow — internationales Grenzgebiet”, „Baltische Studien”, Neue Folge 62 (1976), s. 20; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1055; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 184; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 72 (1940); „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 189 i następne (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, spisane i przetłumaczone przez Josefa von Rymon Lipinskiego, niezabyszewo.com; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VII, hasło Niezabyszewo; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, powiat bytowski); Reinhold Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, t. I, Königsberg 1858; Erich Winguth, „Die Geschichte des Kreises Bütow”, odbitka z „Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern. Kreis Bütow”, Stettin 1938; Hugo Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin. Die Kreise Bütow und Lauenburg, Stettin 1911; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern — urzędowy wykaz parafii, kościołów i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1871 Bernsdorf, zmiany redakcyjne według stanu z 1 lipca 1938 roku; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1870 Bütow; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 328–329; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 841 oraz s. 879–880; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53, oraz obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054–1055; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 233–234; Archiwum Państwowe w Szczecinie, Urząd Wojewódzki Szczeciński, sygn. 65/317/0/5/1295 („Sprawy wyznaniowe”, 1947–1948), k. 495 (pismo starosty powiatowego bytowskiego z 21 czerwca 1948 roku).