Nowa Brda — cmentarz ewangelicki

Nowa Brda, po niemiecku Neubraa — u Benedykta Reszki Neu Braa — była majętnością chełmińską w powiecie człuchowskim. Słownik geograficzny podaje: z 1213,7 hektara ogółem na rolę przypadało 249,75, na łąki 123,82, na wody 61,92, a na bór 764,74. Oprócz roli, łąk, boru i wód majątek obejmował 13,77 hektara nieużytków. W majątku był młyn o czterech gankach, piła i smolarnia. W 1886 roku Słownik geograficzny zapisał przy Nowej Brdzie także położenie najbliższej stacji kolejowej: w Reinfeld, o 17 kilometrów od majątku. W Przechlewie, odległym o 9,5 kilometra, znajdowała się najbliższa stacja pocztowa i telegraficzna.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Neubraa jako majątek. Notował tu osiem domów mieszkalnych i 94 mieszkańców, w tym 49 ewangelików i 45 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Schwessin; katolicy — do parafii Prechlau; dzieci należały do okręgu szkolnego Bölzig.

Według Harnocha (1890) Nowa Brda należała do parafii Groß Peterkau und Seidemühl. Peterkau było dawniej filią obsługiwaną z Schwessin na Pomorzu, stąd zapis z 1868 roku. Nabożeństwa ewangelickie odprawiano wtedy między innymi w samej Nowej Brdzie. Przynależności wsi do parafii ewangelickiej w Przechlewie, utworzonej według Benedykta Reszki w 1893 roku, w źródłach nie znaleziono.

W zestawieniu Reszki, sporządzonym według stanu z 1 grudnia 1910 roku, Nowa Brda liczyła 223 mieszkańców, z czego 138 było ewangelikami. W samym Przechlewie zestawienie to notuje na 1878 mieszkańców 804 ewangelików.

Karta cmentarza z 30 września 1993 roku ocenia jego stan słowami: „dwa nagrobki, drzewostan w pełnym rozwoju”. Cmentarz leżał wtedy w północnej części wsi, na skraju lasu, i był ogrodzony płotem żerdziowym. W pasie wzdłuż ogrodzenia rosły rzędy lip, klonów, świerków i dębów, między nimi grupy śnieguliczki i barwinek. Najstarszy zachowany nagrobek upamiętniał Rudolfa Fahra, zmarłego w 1787 roku, i Eleonorę Fahr, zmarłą w 1822 roku. W gminnym folderze Przechlewa wymieniono w Nowej Brdzie stary cmentarz z grobem Nehringów, rodziny papierników.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Pietrzykowo (Groß Peterkau) i podaje tu 80 ewangelików w leśnym obszarze dworskim.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Nowa Brda (niem. Neubraa); B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 213; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 502; folder gminy Przechlewo; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Nowej Brdzie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Nowa Brda”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 138–139; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.