Nowa Cerkiew — cmentarz ewangelicki

Teren dawnego cmentarza ewangelickiego w Nowej Cerkwi ma 0,39 hektara i leży w północnej części wsi, po wschodniej stronie drogi z Ostaszewa do Palczewa. Nagrobki się nie zachowały; czytelna pozostała aleja cmentarna i relikty nasadzeń. Ewidencja zabytków gminy Ostaszewo wymienia cmentarz pod pozycją 90 i datuje go na lata 1838–1945.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Neukirch jako wieś na prawie chełmińskim z 53 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 568, w tym 212 ewangelików, 324 katolików, 27 mennonitów i jednego Żyda. W tym samym podręczniku zapisano, że katolicy należeli do miejscowej parafii, a miejscowość miała własny okręg szkolny.

Ewangelicki kościół w Nowej Cerkwi z 1838 roku przeniesiono do Elbląga. Według inwentarza zabytków Bernharda Schmida z 1919 roku budową kierował inspektor wałów Gersdorff. W tym samym inwentarzu zapisano, że świątynię poświęcono 5 sierpnia 1838 roku. Dzwony, lichtarze i krucyfiks podarował kościołowi król w tym samym roku.

Nowa Cerkiew była siedzibą własnej parafii ewangelickiej, obejmującej także Gniazdowo (Schönhorst) i Pręgowo Żuławskie. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 360 mieszkańców: 140 luteranów, 190 katolików i 30 mennonitów. W tym samym spisie jako parafię luterańską podano Nową Cerkiew (Neukirch). Spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku naliczył w Nowej Cerkwi 499 mieszkańców. W tym samym spisie zapisano 267 katolików, 200 ewangelików, 28 innych chrześcijan i czterech Żydów.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Neukirch księgi chrztów od 1642 roku oraz ślubów i zgonów od 1740 roku. W tym samym spisie konfirmacje i wykaz komunikantów notowane są od 1867 roku. Jego zapis brzmi: „Tf 1642— Tr St 1740— K Konf 1867—. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1800—74.”.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród dwóch cmentarzy parafii w Nowej Cerkwi. W tym samym almanachu parafia liczy 373 ewangelików.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Ewidencja zabytków gminy Ostaszewo datuje cmentarz na lata 1838–1945, a Agathon Harnoch w 1890 roku wymienia w tej parafii tylko jeden cmentarz ewangelicki — w Pręgowie Żuławskim, urządzony w 1853 roku — i zapisuje, że wcześniej ewangelików grzebano na katolickim cmentarzu przykościelnym w Nowej Cerkwi.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 182 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 297 dusz.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen, Neidenburg 1890, diecezja Marienburg, hasło „Neukirch und Prangenau”, s. 437; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen (spis z 1 grudnia 1905), Berlin 1908, powiat Marienburg, strony 78–79, pozycja 66; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 38, nr 87; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 10, nr 147; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 32; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 152–153, pozycja 84; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 197, 203; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36.