Nowa Cerkiew — cmentarz ewangelicki (nieistniejący)

Nowa Cerkiew w gminie Morzeszczyn, po niemiecku Neukirch, leży na Kociewiu pod Pelplinem, w dawnym powiecie starogardzkim (Kreis Preußisch Stargard). Nazwa powtarza się na Pomorzu co najmniej trzykrotnie: druga Nowa Cerkiew leży na Żuławach w gminie Ostaszewo i ma zachowany teren dawnego cmentarza ewangelickiego z aleją, trzecia — Nowa Cerkiew Królewska — w gminie Chojnice. W tej ostatniej ewidencja zabytków notuje dawny cmentarz ewangelicki; 30 września 1921 roku naliczono w niej 560 osób, w tym 27 ewangelików, przy 288 mieszkańcach narodowości niemieckiej.

Cmentarza ewangelickiego ewidencja zabytków w Nowej Cerkwi kociewskiej nie zna. Wymienia tu sześć obiektów — cmentarz przykościelny z ogrodzeniem i bramą, kaplicę i kapliczkę na nim, cmentarz parafialny z ogrodzeniem, bramą i układem zieleni, kapliczkę na tym cmentarzu oraz cmentarz pocholeryczny z kapliczką — i żadnego z nich nie opisuje jako ewangelicki, choć w tej samej gminie oznacza tak nekropolie w Borkowie, wsi tejże parafii, i w Lipiej Górze. Istnienia odrębnego cmentarza ewangelickiego w Nowej Cerkwi nie potwierdzono. Arkusz Messtischblattu w skali 1:25 000 numer 2177 (Bobau, wydanie 1910): wskazany punkt wypada na południowym skraju zabudowy Neukirch, a wschodnia część wsi wychodzi poza ramkę arkusza.

Teren, na którym stoi wieś, nabyli cystersi pelplińscy na mocy przywileju Mściwoja II z 1274 roku, a w 1302 roku opat Henryk z Hadersleben wydał ją na prawie chełmińskim. Pierwotny obszar liczył 56 włók chełmińskich, z czego cztery przypadły kościołowi, a pięć i pół sołtysowi — bez opłat i ciężarów. Przywilej spłonął podczas napadu husytów w 1438 roku i został odnowiony przez opata Mikołaja Engelkego w 1441. Nazwa wsi wzięła się, jak zapisano w wizytacji Trochowskiego, stąd, że w 1290 roku zbudowano tu nowy kościół, czyli cerkiew; dokument z 1302 roku notuje formę „Nuwekirche”.

Wieś pozostała majątkiem opactwa w Pelplinie aż do jego kasaty.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego, przeprowadzona około 1583 roku, zastała tutejszą parafię katolicką niemal bez katolików. Proboszczowi, któremu nakazano nie dopuszczać innowierców do godności rodziców chrzestnych, odpowiedział pytaniem: „któż więc będzie chrzestnym, skoro prawie wszyscy są heretykami?” — dodając, że katolików ścigają nienawiścią, a na niego gniewają się za każdym razem, gdy nie zostają przyjęci na chrzestnych. Poprosił biskupa o radę. Proboszczem był wówczas Szymon Żelazek, rodem z Chodcza, człowiek sędziwy i dobrej opinii, rezydujący na miejscu; co czwartą niedzielę dojeżdżał z kazaniem do kaplicy w Królowym Lesie. Słownik geograficzny, streszczając ten sam zapis, nazywa go Szymonem Żelasko i dodaje, że w całej parafii „wszyscy prawie mieszkańcy się zlutrzyli”, a w samej wsi „znalazł się tylko jeden katolik”.

Wizytator zanotował też, że witrykami kościoła byli heretyccy sołtysi. Do probostwa należały cztery włóki, a do parafii dziewięć wsi: Nowa Cerkiew, Ropuchy, Rożental, Kulice, Gętomie, Królów Las, Morzeszczyn, Rzeżęcin i Borkowo.

Ten sam zapis dotyczy Nowej Cerkwi kociewskiej, na co wskazują jego szczegóły. Hasło w zeszycie pierwszym wizytacji, na stronach 161–162, brzmi „Villa Novaczerkiew. Bona Reverendi D. Abbatis Peplinensis”, w sprawie fundacji odsyła do opata pelplińskiego, a wśród wsi parafialnych wymienia Królów Las — dobra tegoż opactwa; poprzedza je hasło Jani (Leśna i Stara Jania), a itinerarium biskupa prowadzi stąd do Rajków i Bobowa. Indeks wydawnictwa rozdziela obie miejscowości: jedna Nowa Cerkiew leży w dekanacie tucholskim, druga — ta — w nowskim, potem gniewskim.

Wizytacja nazywa kościół świątynią świętych Piotra i Pawła i takie też było jego pierwotne wezwanie, przy patronacie opata pelplińskiego. Zmieniło się ono później: gdy obraz Matki Boskiej Różańcowej, ufundowany przez założone w 1623 roku bractwo różańcowe, zasłynął łaskami i przeniesiono go do wielkiego ołtarza, kościół dostał za patronkę Najświętszą Marię Pannę. Dzisiejszy rejestr zabytków prowadzi tu kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, datowany na 1362 rok z przebudowami z XVIII i XIX wieku, wpisany pod numerem A-1310 dnia 24 kwietnia 1990 roku wraz z cmentarzem przy kościele. W kościele zachował się dzwon Gerta Benninga z 1561 roku.

W dziewiętnastym wieku ewangelicy stanowili we wsi niewielką mniejszość bez własnej parafii. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 307 mieszkańców: 9 luteranów i 298 katolików, przy parafii luterańskiej w Gniewie (Mewe). W 1868 roku Słownik geograficzny wykazał 596 mieszkańców — 556 katolików, 28 ewangelików i 12 Żydów — w 56 domach. Spis z 1 grudnia 1885 roku dał w gminie wiejskiej 625 mieszkańców: 611 katolików, 13 ewangelików i jednego Żyda, a w obwodzie dworskim tej samej nazwy 152 osoby, w tym 142 katolików, sześcioro ewangelików i czworo Żydów; w obu wierszach kolumna parafii ewangelickiej odsyła do Gniewu.

Po pierwszej wojnie światowej, 30 września 1921 roku, naliczono we wsi 854 mieszkańców w 76 domach mieszkalnych — 853 rzymskich katolików i jedną osobę prawosławną, wszystkich narodowości polskiej; w drugim, mniejszym punkcie tej samej nazwy mieszkało 67 osób, również wyłącznie katolickich.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Słownik geograficzny datuje starą świątynię na 1312 rok, a rejestr zabytków na 1362; według Słownika po pożarze wzniesiono nową w 1764 roku, a konsekrowano ją w 1767.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku); wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, około 1583; Wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego z lat 1583–1599, „Fontes” Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt I, s. 161–162, oraz indeks miejscowości w zeszycie III; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Preußisch Stargard, s. 32 poz. 36 i s. 36 poz. 101; Wojewódzka i gminne ewidencje zabytków — WEZ gminy Morzeszczyn (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Morzeszczyn (stan 29 VIII 2026); Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2177 Bobau, wydanie 1910; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 64, nr 152; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Pr. Stargard” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, hasło Nowacerkiew 1.