Nowa Cerkiew — dawny kościół ewangelicki (Neukirch), relokowany

Kościół ewangelicki w Nowej Cerkwi — po niemiecku Neukirch — poświęcono 12 sierpnia 1838 roku, rok po rozebraniu starej świątyni. Była to budowla szachulcowa z niewielką drewnianą wieżą, wzniesiona pod patronatem właścicieli tutejszych gospodarstw. Według Harnocha dwa dzwony były darem króla Fryderyka Wilhelma IV, ołtarz i ambona tworzyły jedną całość, organy liczyły jedenaście głosów. Świątynia przetrwała wojnę, ale niszczała; w latach 1990–1992 przeniesiono ją do Elbląga, gdzie służy jako kościół rzymskokatolicki. W pierwotnym miejscu nie istnieje.

Przeniesienie całej drewnianej świątyni jest w tych stronach rzadkością: większość budowli, które nie doczekały nowego użytkownika na miejscu, po prostu rozebrano albo pozwolono im runąć. Tutaj budowla przetrwała, choć w innym mieście.

Powojenne losy budowli opisał ksiądz Zbigniew Kulesz, proboszcz elbląskiej parafii, która ją przejęła. Kościół przetrwał wojnę w bardzo dobrym stanie, a po wysiedleniu dawnych mieszkańców opiekował się nim katolicki proboszcz, korzystający z pobliskiego kościoła świętego Marcina — jeszcze w 1948 roku. W czerwcu 1950 roku państwowe gospodarstwo rolne poprosiło o oddanie świątyni na magazyn zbożowy, a 18 maja 1951 roku Urząd do Spraw Wyznań zgodził się na to pod warunkiem, że budynek straci zewnętrzne cechy sakralne: należało rozebrać drewnianą wieżę nad wejściem i zamurować okna.

Według Kulesza wieżę usunięto prawdopodobnie jeszcze przed końcem 1951 roku. W kościele składowano zboże, później nawozy sztuczne, jeszcze w latach siedemdziesiątych; od połowy tej dekady stał opuszczony, a w 1989 roku groził zawaleniem.

Według Zbigniewa Kulesza najpierw myślano o przeniesieniu budowli do parafii błogosławionego Jerzego Matulewicza w Pasłęku, ale tamtejszy proboszcz z radą parafialną uznali ją za zbyt małą. Przejęła ją więc utworzona 26 sierpnia 1989 roku parafia Świętej Trójcy w Elblągu: jej proboszcz wystąpił o to do wojewódzkiego konserwatora zabytków 16 października 1989 roku, a pozytywną decyzję wydano na początku listopada. Rozbiórka trwała od 2 lipca do początku sierpnia 1990 roku, po inwentaryzacji wykonanej przez architekta Janusza Różańskiego. Około 90 procent elementów drewnianych trzeba było wykonać na nowo, tak że — jak pisze autor — było to raczej odtworzenie wiernej kopii dawnego kościoła według inwentaryzacji konserwatorskiej.

Świątynia stanęła u zbiegu ulic Olsztyńskiej, Kieleckiej i Łódzkiej; 11 listopada 1992 roku pobłogosławili ją arcybiskup Edmund Piszcz oraz biskupi Andrzej Śliwiński i Józef Wysocki. Wieża nad prezbiterium jest nowa, zaprojektowana przez Janusza Różańskiego; nową częścią kościoła jest też samo prezbiterium. Z dawnego wyposażenia nic się nie zachowało; autor przypuszcza, że sprzęty trafiły do innych kościołów albo zostały zagrabione.

Hermann Eckerdt (1868) wymienia Nową Cerkiew wśród wsi, których przywileje lokacyjne z czasów krzyżackich wspominają proboszcza. Według Wiesława Długokęckiego parafia w Nowej Cerkwi pojawia się po raz pierwszy we wznowionym przywileju z 1351 roku; pierwszy przywilej wystawił wielki mistrz Ludolf König (1342–1345), a samą wieś autor uważa za założoną na początku lat trzydziestych XIV wieku.

Już w latach 1562 i 1564 poświadczony jest w Nowej Cerkwi Thomas Tepper (Topper), który nazywał siebie „pastor in Villa N.”, co według Schmida świadczy, że był zwolennikiem nauki luterańskiej. Wkrótce po pierwszej wojnie szwedzkiej (1626–1629) zbudowano osobny dom kościelny — mieszkanie pastora połączone z salą nabożeństw — według Schmida prawdopodobnie w 1631 roku, gdy Nowa Cerkiew i Schönhorst połączyły się w jedną parafię.

Nowa Cerkiew miała własną parafię ewangelicką i była jej siedzibą. Kazania po ewangelicku głoszono w dworach Nowej Cerkwi, Gniazdowa (Schönhorst) i Pręgowa Żuławskiego (Prangenau) już pod koniec XVI wieku. Gniazdowo było do 1631 roku osobną parafią, a po połączeniu probostwo przeniesiono do Nowej Cerkwi. Po śmierci ostatniego pastora Gniazdowa, Jakuba Clausera, w 1631 roku obie wsie połączyły się w jedną parafię i wspólnie powołały Erazma Rothmahlera, rektora szkoły w Heiligenbeil i uwieńczonego poetę. Roku jego powołania Abraham Hartwich już nie znał. Pręgowo dołączono 1 stycznia 1751 roku.

W 1753 roku, w obecności grafa wałowego i zgromadzenia trzech połączonych wsi, Nowej Cerkwi, Gniazdowa i Pręgowa, rozdzielono na własność miejsca w kościele w Nowej Cerkwi; pierwsze miejsce w ławie witryków przypadło pastorowi, a następne cztery witrykom. Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej, liczącej 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów. Do parafii należały filialne Pręgowo Żuławskie i Gniazdowo. Agathon Harnoch wymienia w Nowej Cerkwi duchownego już u schyłku XVI wieku — Johannesa, którego nazwiska nie znano, zmarłego w 1601 roku — i jego następcę Johanna Milesiusa, czynnego jeszcze w 1615 roku.

Erazm Rothmahler prowadził połączoną parafię w Nowej Cerkwi w latach 1631–1642; Harnoch nazywa go „znakomitym poetą” i wymienia jego zbiory epigramatów wydane w Gdańsku w 1651 i 1652 roku.

Na wodę ta parafia była wystawiona jak mało która. W 1661 roku powódź zrujnowała kościół doszczętnie, nabożeństwa ustały od Quinquagesimy do Zielonych Świąt, a na nową świątynię przebudowano dwór kapitana Stauffenberga. Pastor Jan Lederer, który prowadził parafię od 1642 do 1670 roku, przeżył z nią potop szwedzki, zarazę z lat 1656–1657, która zabrała ponad sto osób, i tę powódź. Woda zmyła wtedy nawet murowane domy, a pastor z rodziną długo mieszkał na strychu. Pod koniec stulecia gminie dokuczali proboszczowie katoliccy: w 1692 roku proboszcz z Giemlic przyjechał konno na Kępę Gniazdowską i pod nieobecność ojca wyjął z kołyski dziecko luterańskich rodziców, po czym mimo krzyku i łez matki ochrzcił je po katolicku. Proboszcz Lamkowski z Nowej Cerkwi pobił grabarza wyznaczonego przez gminę i zaryglował bramę cmentarza, tak że trumnę przenoszono przez płot.

W południe 24 stycznia 1737 roku przerwanie wałów Wisły ciężko uszkodziło i tę budowlę; nabożeństw nie było przez dwanaście tygodni.

Według Abrahama Hartwicha (1723) pastor Jan Lederer został ordynowany w Gdańsku 12 grudnia 1642 roku, zmarł 7 sierpnia 1670 roku i 12 sierpnia pochowano go w Steblewie (Stüblau); 18 grudnia 1670 roku powołano do Nowej Cerkwi Franciszka Keule z Trzebiatowa, który po siedmiu latach, w 1677 roku, przeszedł do Lichnów, a jego miejsce zajął Andrzej Corvinus, dotąd pastor w Pręgowie Żuławskim, zmarły tu 5 stycznia 1684 roku.

Według Hartwicha 24 marca 1684 roku powołano do Nowej Cerkwi Christiana Buggesiusa z Grudziądza, który służył tu dwadzieścia dwa lata i zmarł w 1706 roku; 15 listopada tego roku jego miejsce zajął Johann Jacob Martini z Elbląga, żyjący jeszcze w 1716 roku. Według wpisu w najstarszej księdze metrykalnej Martini zmarł w 71. roku życia i 40. roku urzędu, jako najstarszy wiekiem i stażem duchowny obu Żuław Malborskich. Przed śmiercią polecił pochować się w kościele w Steblewie, aby przy nowym przerwaniu wału pod Nową Cerkwią woda nie wypłukała jego szczątków z ziemi; zawieźli go tam witrycy i kilku poważanych gospodarzy, którym wdowa powierzyła tę troskę, a mowę przed ołtarzem w Steblewie wygłoszono na słowa „Abraham starb, und seine Söhne begruben ihn” z 25. rozdziału Pierwszej Księgi Mojżeszowej.

Według Hartwicha 5 marca 1700 roku biskup Teodor Potocki wezwał mieszkańców Nowej Cerkwi wraz z ich pastorem przed swój sąd w Malborku, zarzucając im, że w domu modlitwy sprawili sobie nowe organy i grają na nich jak w kościołach katolickich, i żądając ich usunięcia. Jak podaje Abraham Hartwich (1723), we wtorek przed Wielkanocą 1709 roku polski oddział wpadł nocą do Nowej Cerkwi, splądrował dom pastora luterańskiego, u którego kwaterowało ostatnio 60 żołnierzy, i uprowadził ze wsi 10 koni.

Spis duchownych w księdze kościelnej, prowadzony do 1867 roku, dodaje kilka szczegółów do wykazu Rhesy: M. Samuel Ephraim From, wcześniej rektor szkoły łacińskiej w Malborku, zmarł w Malborku 24 października 1766 roku; Nicolaus Grüttner przyszedł w 1762 roku ze Świerków, w czterdziestym roku życia, i zmarł w Lichnowach 25 sierpnia 1771 roku; Carl Theodor Wundsch otrzymał powołanie w 1766 roku, mając 28 lat; Michael Wilhelm Tornier zmarł jako tutejszy pastor 10 sierpnia 1805 roku, a Carl August Stelter w grudniu 1822 roku. Prawdziwość tych wiadomości poświadczył podpisem pastor Carl Ludwig Herrmann Ohlert.

Katolickie protokoły wizytacyjne, omówione przez Jana Wiśniewskiego, dopowiadają ten obraz. W 1647 roku zapisano, że niedługo po wojnie szwedzkiej predykant zbudował w Nowej Cerkwi dom — w przekładzie Wiśniewskiego „z chrzcielnicą i potrzebnymi przedmiotami” — w którym udzielał sakramentów ze szkodą proboszcza, a dzieci uczył nauczyciel nazywany „rektorem szkoły”. Do 1765 roku luteranie zbudowali swojemu duchownemu „elegancki dom”, a remontując własną kaplicę, prosili biskupa o zgodę.

W 1785 roku protestanci stanowili 66 procent mieszkańców katolickiej parafii — 450 osób (220 mężczyzn i 230 kobiet) — i utrzymywali własną świątynię i pastora.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Neukirch księgi chrztów od 1642 roku, ślubów i zgonów od 1740 roku, a wykaz komunikantów i księgi konfirmacji od 1867 roku. Jego zapis brzmi: „Tf 1642— Tr St 1740— K Konf 1867—. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1800—74”. W księdze zapisano, że pastor Stelter, obejmując urząd w 1806 roku, zastał trzy księgi kościelne: pierwszą z lat 1642–1774, drugą rozpoczętą na nowo 23 listopada 1773 roku i zamkniętą 25 grudnia 1802 roku oraz trzecią, prowadzoną od 16 stycznia 1803 roku. Ozdobna karta tytułowa najstarszej z nich, z datą „Anno 1699”, wymienia tylko dwie wsie, Nową Cerkiew i Gniazdowo (Schönhorst); zapis „Angefangen Anno 1642” stoi na następnej karcie.

Według Schmida obecny kościół zbudowano w 1838 roku pod kierunkiem inspektora budownictwa wałowego Gersdorffa; Bernhard Schmid podaje jako dzień poświęcenia 5 sierpnia 1838 roku, Agathon Harnoch — 12 sierpnia. Według Zbigniewa Kulesza, który powołuje się na Schmida, budowa kosztowała 5297 talarów (u Schmida: koszt kosztorysowy), z czego 2495 talarów (u Schmida: 2494) pochodziło z daru monarszego, a budynek miał 20,75 metra długości i 11,70 metra szerokości. Z ołtarza dawnego kościoła zachowały się i trafiły do nowego predella, sześć rzeźbionych figur — świętych Piotra i Pawła oraz ewangelistów — rzeźbiony obraz główny oraz nastawa z rzeźbioną sceną. Z dawnej ambony zachowały się klęcząca postać chłopa, dźwigająca kazalnicę, oraz balustrada z malowanymi wizerunkami ewangelistów.

Chrzcielnica pochodzi z 1754 roku — ośmioboczna misa zwężająca się ku dołowi, na prostym słupie. Organy zbudowano w 1771 roku z dobrowolnych datków; na prospekcie widnieje napis: „George Klinge hat diese Orgel im Jahre 1771 vergolden lassen”. Dwa żeliwne dzwony noszą oznaczenia „Berlin 1837” i 1838 oraz wizerunek lecącego orła pruskiego. Dzwony, żeliwne lichtarze i krucyfiks — według Schmida prawdopodobnie wyroby Królewskiej Odlewni Żeliwa w Berlinie — podarował kościołowi król w 1838 roku. Okrycia ambony i ołtarza ufundowali w 1763 roku Michael Mader i jego żona, w napisie określona jako „Est. Eli. Maderin geb. Pohlman”.

Zbigniew Kulesz przytacza za Schmidem także sprzęty, które przed 1945 rokiem znajdowały się w kościele. Srebrny kielich z 1787 roku nosił napis „Gott zu Ehren und dem Seel. Junggesellen Herrn Michael Mader aus Neukirche zum Andencken Ao 1787” (Bogu na chwałę i na pamiątkę zmarłego kawalera, pana Michaela Madera z Nowej Cerkwi, roku 1787); patenę wykonał według Schmida być może, a według Kulesza prawdopodobnie, gdański złotnik Matthias Pichgiel Młodszy, a dzban do wina nosił znak mistrzowski CS, który według autora mógł należeć do Caspara Stieblinga. Cynową misę chrzcielną z dzbanem ofiarował kościołowi w 1672 roku Nataniel Schultz z Gdańska; dzban miał cechę gdańskiego konwisarza Krzysztofa Brinckmana.

Napisy na dwóch dużych lichtarzach ołtarzowych opowiadały ich dzieje: w 1695 roku podarował je Johann Mader, przysięgły wałowy Wielkich Żuław Malborskich, sołtys królewski i przełożony ewangelickiego domu Bożego w Nowej Cerkwi; około 1710 roku odnowił je jego następca Peter Jochim; 24 listopada 1723 roku skradziono je wraz z innymi sprzętami, a 22 grudnia 1725 roku Johann Pasewerck ofiarował nowe. Były też cynowe wazony Michaela Sahla z 1746 roku, miedziany żyrandol z napisem „Koredala Madern Anno 1697” oraz olejny obraz Ukrzyżowania, którego fundatora wskazywał napis „Johan Straus 1696”.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 360 mieszkańców: 140 luteranów, 190 katolików i 30 mennonitów, a jako parafię luterańską podaje Nową Cerkiew (Neukirch). Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Neukirch jako wieś na prawie chełmińskim z 53 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 568, w tym 212 ewangelików, 324 katolików, 27 mennonitów i jednego Żyda. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Słownik geograficzny, bez podania roku, notuje w Nowej Cerkwi 568 mieszkańców w 53 domach: 324 katolików, 212 ewangelików, 27 mennonitów i czterech bezwyznaniowych; mennonici mieli, jak zapisano, „za wsią na polu swoją świątynię”. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VII, 1886) do parafii ewangelickiej w Nowej Cerkwi należały tylko Nowa Cerkiew i Gniazdowo (Schönhorst), liczące razem w 1868 roku 402 dusze.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 304 ewangelików; patronami byli wolnochełmińscy gospodarze, a pastorem był od 1886 roku Cäsar Zimmer. Spis z 1 grudnia 1905 roku dał 499 mieszkańców: 267 katolików, 200 ewangelików, 28 innych chrześcijan i czterech Żydów.

Spis z 1820 roku notuje we wsi dwa kościoły — luterański i katolicki. Ten drugi, parafialny kościół świętego Marcina, stoi do dziś. W wykazie rejestru zabytków województwa pomorskiego figuruje wraz z cmentarzem przykościelnym pod numerem A-1234 (decyzja z 15 lipca 1988 roku). Z przeniesioną do Elbląga świątynią ewangelicką nie ma nic wspólnego.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Nowej Cerkwi liczyła wtedy 373 ewangelików, a pastorem był od 1916 roku Alfons Naleszinski.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Początki wspólnoty źródła datują rozbieżnie: Słownik geograficzny mówi, że gmina ewangelicka powstała w 1618 roku, a pierwszym jej duchownym był Melisius, szerzący nową wiarę już w 1615 roku; Harnoch wymienia tu duchownego zmarłego w 1601 roku, a Schmid poświadcza Thomasa Teppera już w latach 1562 i 1564. Spis duchownych w księdze kościelnej podaje, że połączenie z Pręgowem nastąpiło 18 stycznia 1751 roku, a Harnoch podaje 1 stycznia.

Według tego spisu Martini urzędował do 1746 roku, a Rhesa podaje dla niego rok śmierci 1747. Ohlert zapisał w księdze, że w 1832 roku otrzymał powołanie do Sobowidza i przenosi się tam na Gromniczną 1833 roku, a życiorys z księgi pastorów podaje, że pastorem w Sobowidzu został w marcu 1838 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Milesius (1601), Caspar Colbius (1628), Erasmus Rothmaler (1639), Christian Wüst (1640), Johann Sarmannus (1670), Andreas Corvin (1674), Johann Gross (1677), Martin Gross (1699), Johann Jacob Martini (1706), Gustav Adolph Leopold Hartwich (1823), Johann Oloff Heinrich Stäcker (1838?), Adolf Eduard Ludwig Fabricius (1873), Hermann Julius Adolf Christmann (1876), Gustav Adolf Hermann Kühling (1883), Cäsar Carl Emil Gottlieb Zimmer (1886), Alfons August Naleszinski (1916). Bez podanego roku: Christian Buggesius, Franz Keule, Carl Ludwig Hermann Ohlert.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 215) w latach 1628–1639 pastorem w Nowej Cerkwi w ekonomii malborskiej był Jan Clausewitz, który — jak pisze autor — rzekomo zmarł tu w 1639 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 182 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 297 dusz.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 52; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 114, 248, 448; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Nowa Cerkiew”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 435–437, diecezja Marienburg, hasło „Neukirch und Prangenau”; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 197, 200, 201, 203, 204; kosciolydrewniane.pl — Nowa Cerkiew; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VII, hasło „Nowa Cerkiew 2.”; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen (spis z 1 grudnia 1905), Berlin 1908, powiat Marienburg, strony 78–79, pozycja 66; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 38, nr 87; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 98, 103, 247–248; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 10, nr 147; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 32; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 42; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 152–153, pozycja 84; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 267, 291, 310, 324; t. 2, s. 462, 654, 655; t. 3, s. 724, 931, 1013; t. 4, s. 1145, 1190, 1248; t. 5, s. 1294, 1521; t. 6, s. 1555, 1743; t. 7, s. 2024, 2045; Z. Kulesz, „Rekonstrukcja kościoła Świętej Trójcy. Praktyczny przykład ekumenizmu katolicko-ewangelickiego na terenach diecezji elbląskiej”, „Studia Elbląskie” 2, 2000, s. 137–145; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 53–54; W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” 20, 2019, s. 23; Księga kościelna parafii ewangelickiej w Nowej Cerkwi (Neukirch) założona w 1803 roku, ze spisem duchownych Nowej Cerkwi i Pręgowa z lat 1658–1867, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 6703 (Archion 23120); Wypisy z najstarszej księgi metrykalnej parafii ewangelickiej w Nowej Cerkwi (Neukirch) z zapisem o śmierci pastora Martiniego i o rozdziale miejsc w kościele w 1753 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 6701 (Archion 23093); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 215.