Nowa Kiszewa — cmentarz ewangelicki

Nowa Kiszewa, po niemiecku Neu Kischau, a od 25 czerwca 1942 roku Neukischau, leży nad Wierzycą, w dawnym powiecie kościerskim (Kreis Berent) w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Urząd stanu cywilnego i okręg administracyjny miała w Niedamowie.

Cmentarz wznosi się wysoko nad rzeką i ma kształt wąskiego, długiego prostokąta o powierzchni 0,13 hektara. Ogrodzenie w postaci wału kamiennego zachowało się tylko częściowo; po którejś z dawniejszych renowacji został płot siatkowy, w 2010 roku również poważnie zniszczony. Naliczono około trzydziestu sześciu grobów osób dorosłych i około trzech dziecięcych. W obrębie cmentarza licznie zachowały się żeliwne krzyże nagrobne. Nekropolię datuje się na pierwszą połowę XIX wieku, a według części źródeł na pierwszą ćwierć tego stulecia; ujęto ją w wykazie cmentarzy ewangelickich gminy Kościerzyna.

Dawniej czynszowa wieś starostwa kiszewskiego, po zajęciu tych ziem przez Prusy została nadana na własność włościanom przywilejem wydanym w Gdańsku 1 kwietnia 1820 roku. Słownik geograficzny opisuje ją jako wieś włościańską blisko traktu kościersko-zblewskiego: 5083 morgi obszaru, młyn wodny i tartak, 23 gburów i 13 zagrodników, szkoła ewangelicka, 243 ewangelików, 71 katolików i jeden Żyd w 42 domach. W Słowniku parafią katolicką jest Stara Kiszewa (Alt Kischau), pocztą — Nowe Polaszki; wieś leży milę i trzy czwarte od Kościerzyny.

Ewangelicy — niemieccy koloniści — należeli do parafii (Kirchspiel) w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken); tak podają oba pruskie spisy powszechne. W spisie z 1 grudnia 1885 roku wieś liczyła 322 mieszkańców, w tym 216 ewangelików i 106 katolików. Około 1905 roku liczono tu 269 mieszkańców. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 283 mieszkańców, z czego 114 podało niemiecki jako język ojczysty i wszyscy oni byli ewangelikami, a 169 osób mówiło po polsku. Cała parafia nowopolaszkowska liczyła około 3808 dusz i prowadziła szkoły w kilkunastu wsiach, wśród nich w Nowej Kiszewie.

W XIX wieku wieś nie miała własnego kościoła ani kaplicy. Agathon Harnoch przypuszczał, że kościół ewangelicki w Nowych Polaszkach powstał wkrótce po Reformacji. W jego ocenie mógł powstać równocześnie z nieistniejącym kościołem w Nowej Kiszewie.

W wizytacjach katolickich zbór w Nowej Kiszewie figuruje w XVIII wieku. W 1750 roku wizytator parafii kiszewskiej nazwał dom modlitwy w Nowej Kiszewie „najstarszym” w parafii; działał przy nim tylko nauczyciel, po polsku zapisany jako „szulmeyster”. Tabelaryczne zestawienie pomorskich miejscowości szkolnych, ułożone przez Waschinskiego z wizytacji, zna w Nowej Kiszewie nauczyciela ewangelickiego w 1750 i w 1765 roku. W wizytacji parafii Stara Kiszewa z lat 1765–1766 zapisano, że „akatolicy posiadali we wsi Nowa Kiszewa swój zbór, ale ten praktycznie uległ zniszczeniu, tak iż było tylko miejsce z prowizoryczną dzwonnicą” i że działała przy nim szkoła luterańska. Dorosłych luteranów naliczono wtedy w całej parafii sześciuset osiemdziesięciu, a dzieci trzysta dziesięcioro.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku o dawnej parafii w Nowej Kiszewie, po niemiecku Neu Kischau, świadczyły wieczyście wydzierżawiony grunt plebański oraz mały dzwon kościelny, zawieszony wówczas w murowanej dzwonnicy na tutejszym cmentarzu.

W 1772 roku w Nowej Kiszewie gospodarowało czternastu chłopów, samych Niemców i ewangelików, na 21½ włóki, z których pół włóki należało do luterańskiego pastora w Nowych Polaszkach; sołtys miał trzy wolne włóki chełmińskie. W 1726 roku Jakub Gołoński odbudował spalony młyn i tartak; w 1749 roku przywilej dostał jego następca Theophilus Bartsch, potwierdzony w 1762 roku, który w 1772 roku miał młyn kupiony za 1250 florenów.

W 1732 roku sołectwo z dwiema włókami otrzymał Johann Drews; w 1819 roku gospodarstwo to liczyło 236 mórg.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowe Polaszki (Neu Paleschken) i podaje tu 114 ewangelików.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 458 (parafia Neu Paleschken); T. Hinc, „Zapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Kościerzyna”, Kościerzyna 2010; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent, s. 40, poz. 60; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 66; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV, hasło „Kiszewa Nowa”; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 374, 416–417; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), streszczenie księgi G61 (wizytacja 1765–1766); H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 137–138, 186; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.