Nowa Wieś Lęborska — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Nowej Wsi Lęborskiej, do 1945 roku Neuendorf, nie zachował się. Założono go prawdopodobnie w drugiej połowie XIX wieku przy drodze do Czarnówka, za torami; zajmował około 1,5 hektara, był otoczony kamiennym murem i miał bramę od drogi, aleję i kaplicę na końcu. Ostatni pochówek odbył się pod koniec lat czterdziestych XX wieku, potem teren niszczał; kaplicę zaczęto rozbierać w połowie lat sześćdziesiątych, a mniej więcej w latach 1977–1978 cmentarz zlikwidowano i teren zniwelowano. Jedynym śladem jest zachowany kamienny mur — na miejscu cmentarza działa tartak.

W 1784 roku Nowa Wieś była największą wsią królewskiego urzędu lęborskiego. Leżała pół ćwierci mili na północ od Lęborka, w dolinie nad strumieniem płynącym od Kębłowa do Łeby, przy trakcie pocztowym do Łeby; mieszkało tu dwóch sołtysów wolnych, 19 gospodarzy (jeden z nich wolny) i trzech chałupników-budników, a w 1781 roku zbudowano szkołę — razem 38 dymów. Obok siebie stały dwie świątynie: kościół katolicki, w którym kazanie wygłaszano trzy razy w roku, i luterański dom modlitwy z 1737 roku, filia Garczegorza, „worinn sonntäglich geprediget wird” — gdzie kazanie było co niedzielę. W folwarku mieszkał królewski urzędnik i generalny dzierżawca urzędu; działały tu urzędowy browar i gorzelnia.

Wieś leżała w powiecie lęborskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Kościół świętej Katarzyny ufundował tu, według Fankidejskiego, w 1349 roku komtur gdański i przyłączył go jako filię do Lęborka, zobowiązując proboszcza do nabożeństwa w każdą niedzielę i do trzech Mszy w tygodniu, a uposażając go dochodem z sześciu włók. Franz Schultz uważa osadę za starszą od Lęborka: przywilej z 22 listopada 1349 roku odnawiał wcześniejszy, a kościół świętej Katarzyny z sześcioma włókami wtedy istniał. Późniejsze wizytacje opisują świątynię murowaną, patronatu rządowego, z trzema dużymi dzwonami na wieży, ceglaną posadzką, drewnianym sufitem, czterdziestoma dwiema ławkami i pięcioma oknami; obok stała chrzcielnica, a przy kościele był cmentarz, na którym chowano zmarłych.

W czasie Reformacji większa część zniemczonej ludności przeszła na luteranizm i katolickie nabożeństwo odprawiano tu tylko kilka razy do roku; kościół znajdował się w rękach ewangelików mniej więcej od 1570 do 1641 roku. Inwentarz kościoła spisany około 1642 roku wymienia wśród jego wyposażenia czternaście „książek heretyckich”. Wizytacja z 13 grudnia 1686 roku zapisała, że wszyscy mieszkańcy Nowej Wsi są innowiercami, a w tamtejszym kościele — częściowo murowanym, częściowo z muru pruskiego — proboszcz odprawiał nabożeństwa trzy razy w roku. Tutejsi luteranie zabiegali o świątynię zaraz po rozbiorze Polski, aż w 1824 roku wstawił się za nimi rząd pruski: zażądał najpierw, by kościół był symultanny, wspólny dla obu wyznań, a gdy władza duchowna odmówiła — by wydać go protestantom.

Biskup Mathy zastrzegł wtedy, że świątynia wróci do katolików, gdyby ich liczba przewyższyła liczbę protestantów choćby o jedną osobę. Rok przekazania źródła podają różnie: Fankidejski — 1850, Schultz — umowę z 26 listopada 1829 roku, którą urząd biskupi w Pelplinie odstąpił kościółek gminie ewangelickiej. Wielkie dzwony miały wedle ugody trafić do kościoła w Lęborku, czego — jak notuje Fankidejski — katolicy się nie doczekali. Starą świątynię zastąpiono nową, neoromańską, wzniesioną w latach 1845–1847; dziś jest to kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

Własnej parafii wieś nie miała; według Schultza przed założeniem Lęborka kościół świętej Katarzyny był samodzielną parafią, a według Fankidejskiego od początku filią. Przed Reformacją była filią Lęborka i przez pomorski archidiakonat oraz dekanat lęborski należała do biskupstwa włocławskiego; po Reformacji stała się filią Garczegorza (Garzigar). Müller w wykazie duchownych Pomorza notuje ją jako filię Garczegorza, podobnie Schultz — u którego pastor Lobach obsługiwał w 1764 roku Garczegorze i Nową Wieś naraz.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku przypisuje Nową Wieś do parafii ewangelickiej w Garczegorzu, a katolików do parafii w Lęborku; parafię w Garczegorzu wskazuje też zestawienie parafii FamilySearch. W 1907 roku parafia w Garczegorzu wchodziła w skład synodu lęborskiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako filię parafii w Garczegorzu, oddaloną od Garczegorza o 4 kilometry, a dla całej parafii podaje 3550 dusz. Pastorem był superintendent Hermann Elgeti.

W 1895 roku spis zapisał w gminie wiejskiej 953 ewangelików i 53 katolików, a w obwodzie dworskim 130 ewangelików i 2 katolików. Schultz podaje dla gminy wiejskiej 1102 mieszkańców, a dla obwodu dworskiego, liczącego 373 hektary, 113.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Fankidejski podaje fundację kościoła świętej Katarzyny w 1349 roku i jego przyłączenie jako filii do Lęborka, a Schultz uważa, że kościół istniał przed przywilejem z 1349 roku i przed założeniem Lęborka był samodzielną parafią.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; zestawienie parafii FamilySearch przy haśle „Neuendorf” w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org); „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1907; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911; ks. J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 249 (hasło Garzigar); FotoExploracje, „Nowa Wieś Lęborska” (fotoexploracje.manifo.com), z relacjami mieszkańców; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 111.