Nowa Wieś Lęborska — kościół (ob. Niepokalanego Poczęcia NMP)

Nowa Wieś Lęborska, po niemiecku Neuendorf, leży tuż pod Lęborkiem. Tutejszy kościół to ceglana, halowa, orientowana świątynia z wyodrębnionym prezbiterium zamkniętym półkoliście, o dekoracji z poziomych tynkowanych pasów. Kamień węgielny położono w 1845 roku, a kościół oddano do użytku 29 października 1847 roku (część źródeł podaje lata budowy 1846–1847). Po 1945 roku przejęli go katolicy — poświęcono go 8 grudnia 1947 roku, a samodzielną parafię pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny erygowano 28 sierpnia 1974 roku.

Zapis „nyedorf” występuje już w opisie granic Redkowic z lat 1335–1341. Wieś otrzymała prawo chełmińskie 22 listopada 1349 roku z rąk komtura gdańskiego Henryka Rechtira, a przywilej ten był odnowieniem znacznie starszego aktu nadania. Według Franza Schultza przed założeniem Lęborka tutejszy kościół świętej Katarzyny był ośrodkiem samodzielnej parafii, później stał się filią kościoła lęborskiego, z którym wieś miała wspólnego duchownego; według księdza Jakuba Fankidejskiego kościół ufundował w 1349 roku sam Rechtir i od razu przyłączył go jako filię do Lęborka.

W 1570 roku wieś była już zreformowana: ordynowany w tym roku diakon lęborski Christophorus Klock był „zarazem pastorem w Neuendorf”. Świątynia pozostawała w rękach ewangelików do 1641 roku, kiedy przywrócono ją katolikom. Inwentarz kościoła świętej Katarzyny, spisany około 1642 roku, wymienia wśród jego wyposażenia czternaście „książek heretyckich” — pozostałość po czasach, gdy świątynia służyła ewangelikom.

Wieś pozostała jednak luterańska. Protokół wizytacji z lat 1686–1687 mówi o niej krótko: incolae omnes lutherani — wszyscy mieszkańcy byli luteranami; wizytacja z 13 grudnia 1686 roku zapisała, że w tutejszym kościele — częściowo murowanym, częściowo w pruskim murze — proboszcz odprawiał nabożeństwa trzy razy w roku. W latach 1710–1711 nie było tu ani plebanii, ani domu dla nauczyciela. Wykaz z 1719 roku podaje dla Nowej Wsi Lęborskiej i Garczegorza, liczonych razem, dwadzieścia pięć osób ochrzczonych, pięć zaślubionych i dziewięć zmarłych.

Ewangelicy zbudowali własny zbór; według Franza Schultza pierwsze kazanie wygłoszono w nim 14 września 1738 roku, a opis Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku nazywa go luterańskim domem modlitwy. Należał on do inspekcji lęborskiej i był filią zboru w Garczegorzu (Garzigar); nabożeństwa odprawiano w nim co niedzielę, a w stojącym obok kościele katolickim kazanie głoszono trzy razy w roku.

W 1784 roku Nowa Wieś była największą wsią królewskiego urzędu lęborskiego. Leżała pół ćwierci mili na północ od Lęborka, w dolinie nad strumieniem płynącym od Kębłowa do Łeby, przy trakcie pocztowym do Łeby; mieszkało tu dwóch sołtysów wolnych, 19 gospodarzy (jeden z nich wolny) i trzech chałupników-budników, a w 1781 roku zbudowano szkołę — razem 38 dymów. Obok siebie stały kościół katolicki, w którym kazanie wygłaszano trzy razy w roku, i luterański dom modlitwy, filia Garczegorza, „worinn sonntäglich geprediget wird” — gdzie kazanie było co niedzielę. W folwarku mieszkał królewski urzędnik i generalny dzierżawca urzędu; działały tu urzędowy browar i gorzelnia.

Zbór szybko okazał się wadliwy i gmina starała się o zagrożony ruiną budynek kościoła katolickiego. Miejscowi luteranie zabiegali o niego już zaraz po rozbiorze Polski, aż ujął się za nimi sam rząd pruski. Jak pisze Fankidejski, w 1824 roku rząd zażądał najpierw, by świątynia stała się symultaniczna — czyli wspólna dla katolików i ewangelików. Gdy władza duchowna nie wyraziła zgody, zażądał wprost wydania kościoła protestantom. Ówczesny biskup Mathy, nie widząc ratunku, zastrzegł jedynie, by kościół wrócił do katolików, gdyby ich liczba przewyższyła protestantów choćby o jedną głowę. Wielkie dzwony miały wedle ugody trafić do kościoła w Lęborku — czego katolicy, jak pisze Fankidejski, do jego czasów się nie doczekali.

Umowa z 26 listopada 1829 roku, zawarta za pośrednictwem władz państwowych, przekazała gminie ewangelickiej sam kościółek i nadające się jeszcze do użytku dzwony (Schultz, s. 402). Fankidejski podaje, że samo przekazanie kościoła odbyło się w 1850 roku; daty tej nie potwierdzają inne źródła. W tym samym roku ukazała się broszura A. Thyma o pierwszym kościele ewangelickim Nowej Wsi (Koszalin 1850).

Ewangelicy Nowej Wsi należeli do parafii w Garzigar (dziś Garczegorze): wykaz duchownych pomorskich wymienia Nową Wieś jako filię tamtejszej parafii. W 1907 roku parafia należała do synodu lęborskiego („Synode Lauenburg”) w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył we wsi 953 ewangelików i zaledwie 53 katolików. Liczba mieszkańców wzrosła z 856 w 1875 roku do 1100 w 1905 roku.

Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje dla gminy wiejskiej Neuendorf 1078 ewangelików i 22 katolików oraz parafię ewangelicką Garczegórze. Około 1910 roku gmina liczyła 1102 mieszkańców, a nowowiejski okręg folwarczny dalszych 113. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako filię parafii w Garczegorzu, oddaloną od Garczegorza o 4 kilometry, a dla całej parafii podaje 3550 dusz. Pastorem był superintendent Hermann Elgeti.

Przywilej z 1349 roku przeznaczył sześć łanów dla proboszcza w Lęborku, który według inwentarza Lemckego miał dwa razy w tygodniu sprawować posługę dla mieszkańców w kaplicy w Nowej Wsi (według Fankidejskiego — w każdą niedzielę i jeszcze trzy razy w tygodniu). Dwa późnośredniowieczne brązowe lichtarze ołtarzowe, wysokie na 31 centymetrów, mają niezwykle szerokie podstawy na kątownikach zakończonych sześcioma palcami. Mosiężna misa chrzcielna o średnicy 50 centymetrów ma w dnie trybowaną scenę z Jozuem i Kalebem niosącymi winne grono. Cynowy dzban chrzcielny z datą 1735 ufundowała w 1738 roku żona poborcy (Rentmeister) Amende. Srebrny, częściowo złocony kielich wysoki na 23 centymetry, praca gdańskiego złotnika Jacoba Hasego, nosi pod stopą napis z nazwiskiem M. Hackebertha, królewskiego poborcy (Rentmeister) w Lęborku, i datą 1751.

Drugi kielich, srebrny, gotycki, pochodzi z około 1500 roku; na stopie wyryto krzyżyk konsekracyjny. Srebrną puszkę na komunikanty, z odciśniętą w pokrywie sceną Ostatniej Wieczerzy, ufundowano w 1764 roku. Dzwon z XV wieku, o średnicy 80 centymetrów, ma napis gotycką minuskułą liczący lata od stworzenia świata: Chrystus narodził się, gdy śmierć panowała pięć tysięcy dziewięćdziesiąt dziewięć lat. Największy dzwon, o średnicy 110 centymetrów, z 1694 roku, nosi napis „SIT NOMEN DOMINI BENEDICTUM”; trzeci dzwon, o średnicy 63 centymetrów, był bez napisu. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom VII, 1886) uzupełnia, że proboszcz lęborski miał odprawiać mszę w nowowiejskiej kaplicy w niedzielę i w piątek, a późniejsze wizytacje opisują kościół świętej Katarzyny w Nowej Wsi Lęborskiej, po niemiecku Neuendorf, jako murowany, z posadzką z cegły i drewnianym stropem.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku luterański dom modlitwy zbudowano w 1737 roku. Franz Schultz, powołując się na kronikę ówczesnego pastora Titza, podaje, że zbudowano go w 1738 roku, a pierwsze kazanie wygłoszono w nim 14 września tego roku. Ernst Müller pisze, że po utracie kościołów około 1641 roku gminy w Garczegorzu i Nowej Wsi odprawiały nabożeństwa w domach sołtysów, aż w 1740 roku zbudowano kościół w Garczegorzu, a w 1742 roku w Nowej Wsi.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Neuendorf”; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 289, 291; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; pruski spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku („Gemeindelexikon für die Provinz Pommern”, Berlin 1908), s. 86, poz. 34; Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1907; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1051; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 231, 249; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 304, 345; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 402; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 111.