Nowa Wieś Przywidzka — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Nowej Wsi Przywidzkiej leży przy ulicy Szkolnej, na działce nr 55. W wojewódzkiej ewidencji zabytków figuruje pod pozycją 93, a w gminnej ewidencji zabytków architektury gminy Przywidz — pod pozycją 115. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem Niemców, cmentarz porzucono.

Nowa Wieś Przywidzka nosiła do 1945 roku nazwę Neuendorf. Według zapisu niemieckiego od 1920 roku nazywała się urzędowo Hochneuendorf, dla odróżnienia od innych wsi o tej nazwie. W miejscowej gwarze mówiono „Nijedärp”. Wieś leży na Wyżynie Gdańskiej, na kaszubskim pograniczu katolicko-ewangelickim. Do 1920 roku należała do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus), w latach 1920–1939 — do powiatu Danziger Höhe na obszarze Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 — do powiatu ziemskiego Danzig (Landkreis Danzig).

O jej początkach mówi monografia wsi Wyżyny Gdańskiej. W 1772 roku Neuendorf była wsią starostwa skarszewskiego, oddaną na prawie emfiteutycznym rodzinie von Lewinski, a w końcu wdowie z tej rodziny; mierzyła dziesięć łanów chełmińskich, a Lewinscy osadzili w niej dziesięciu gospodarzy. Po śmierci pani von Lewinski państwo pruskie przejęło wieś — razem z Kamehlen i Eggertshütte — i Neuendorf stała się wsią urzędu domenalnego w Skarszewach; wszyscy jej mieszkańcy byli wtedy wyznania luterańskiego.

W 1819 roku ośmiu gospodarzy otrzymało na mocy rozporządzeń z 1808 i 1811 roku pełną i nieograniczoną własność swoich gruntów. Johann Wohlfahrt, Gottfried Patschull, Michel Schilke, Cristian Kapahnke, Gottlieb Stender, Cristian Schlottke, Michel Neubauer i Michel Koschnigli to nazwiska tych gospodarzy. Kontrakt emfiteutyczny dla Lewinskich się nie zachował; John Muhl liczy wstecz: takie umowy zawierano zwykle na pięćdziesiąt lat, a zatem wieś powstałaby około 1722 roku.

Pierwotni osadnicy byli tu wyłącznie luteranami, a katolicy pojawili się po 1820 roku; spis z 1 grudnia 1910 roku zastał tu 366 mieszkańców, a wśród nich 313 ewangelików. W XIX wieku tutejsi ewangelicy należeli do staropruskiego Kościoła unijnego.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku królewska wieś chłopska Neuendorf z 14 gospodarstwami chłopskimi i 30 zagrodami chałupniczymi liczyła 368 mieszkańców, w tym 327 ewangelików i 41 katolików. Stało w niej 45 budynków mieszkalnych. Ewangelicy należeli do parafii w Przyjaźni; katolicy — do parafii w Goręczynie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał tu 446 mieszkańców: 387 ewangelików i 59 katolików, przy parafii ewangelickiej w Przyjaźni i katolickiej w Goręczynie.

Własnego kościoła ewangelickiego wieś nie miała. Miała cmentarz i szkołę ewangelicką; w tej szkole, jak zanotował Harnoch, odprawiano nabożeństwa parafii w Przyjaźni poza jej kościołem. Ten sam wykaz z 1890 roku wymienia cmentarz w Nowej Wsi wśród siedmiu cmentarzy tej parafii, obok Przyjaźni, Niestępowa, Czapielska Wielkiego, Majdan, Babidołu i Krzyżownicy. Parafia w Przyjaźni liczyła wtedy około 2600 dusz; rocznie notowano w niej 104 chrzty, 20 ślubów, 1285 komunikantów i 65 pogrzebów.

Kościół miał szachulcową wieżę, dwa dzwony i patronat dziedzica. Spis z 1885 roku i Słownik geograficzny przypisują wieś do parafii ewangelickiej w Przyjaźni. Spis z 1910 roku przypisuje Nową Wieś — wraz z Borczem, Majdanami i czterema dalszymi wsiami powiatu kartuskiego — do parafii w Hopowie. Parafią katolicką w XVII wieku było Goręczyno — i tam też odsyłają oba spisy.

Według spisu z 1 grudnia 1910 roku gmina wiejska Neuendorf w powiecie kartuskim miała 277,7 hektara, 57 domów mieszkalnych i 63 gospodarstwa domowe. W 1910 roku mieszkało tu 366 osób — 187 mężczyzn i 179 kobiet. Języka niemieckiego jako ojczystego używało 316 osób, a w tej grupie było 313 ewangelików i 3 katolików; kaszubskim mówiło 46 osób, wszystkie wyznania katolickiego; czterech mieszkańców zapisano jako mówiących po niemiecku i w drugim języku. Ewangelików było 313, a katolików 49. Parafię ewangelicką podano jako Hopowo, katolicką jako Goręczyno, a okręg stanu cywilnego i obwód urzędowy jako Borcz. Słownik geograficzny podaje wcześniejszy stan: 368 mieszkańców, 41 katolików i 327 ewangelików.

Karta cmentarza z 30 października 1985 roku ocenia jego stan słowami: „Cmentarz zdewastowany. Nagrobki zniszczone”. Teren leżał wtedy na skraju lasu, około kilometra na wschód od wsi, na stoku wzniesienia, otoczony obwałowaniem kamienno-ziemnym; zachowało się kilka żeliwnych krzyży i kutych ogrodzeń, a najstarszy czytelny nagrobek nosił datę 21 lutego 1871 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Johna Muhla wieś powstałaby około 1722 roku, a Słownik geograficzny podaje wzmiankę z 1346 roku o nadaniu przez zakon krzyżacki niemieckim włościanom.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Hopowo (Hoppendorf) i podaje tu 313 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910, Kreis Karthaus, s. 26–27, poz. 61); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Kreis Karthaus, s. 50, poz. 66); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, diecezja Karthaus, s. 423–424 (parafia Rheinfeld); J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Danzig 1938, s. 187–188, hasło Neuendorf; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wojewódzka ewidencja zabytków, pozycja 93, oraz gminna ewidencja zabytków architektury gminy Przywidz, pozycja 115; karta cmentarza w Nowej Wsi Przywidzkiej, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 121, pozycja 271; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.