Nowa Wieś Rzeczna — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Nowej Wsi Rzecznej był dworski. Wiąże się z niemiecką, luterańską rodziną ziemiańską von Herzberg, właścicielką tutejszego majątku z pałacem z połowy dziewiętnastego wieku. Zespół pałacowy z parkiem jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1014 z 7 lipca 1982 roku. Zachował się między innymi grób Marii von Herzberg, żony Ewalda von Herzberga, a miejsce nosi nazwę „Puka”.

Po 1945 roku cmentarz opuszczono. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020–2023 opisuje go jako słabo widoczny w terenie, zaniedbany i zachowany szczątkowo; leży w oddaleniu od wsi, w lesie, przy drodze. Ewidencja zabytków wymienia cmentarz dworski osobno od cmentarza katolickiego, który leży w środku wsi i ma 0,14 hektara.

Nowa Wieś Rzeczna, po niemiecku Neudorf, leżała w powiecie starogardzkim (Kreis Preußisch Stargard), w rejencji gdańskiej, w Prusach Zachodnich, na Kociewiu. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 95 mieszkańców: 12 luteranów i 83 katolików; parafię luterańską wskazuje w Starogardzie Gdańskim (Stargard). Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku podaje tu na 231 mieszkańców 37 ewangelików i 194 katolików. W spisie z 1885 roku ewangelicy należeli do parafii w miejscowości Preußisch Stargard, czyli w Starogardzie.

Wieś figuruje w tym wykazie nie wśród gmin wiejskich, lecz w dziale obwodów dworskich, który zaczyna się na tej samej liście przy pozycji sześćdziesiątej piątej.

W Nowej Wsi Rzecznej stał kościół filialny pod wezwaniem świętej Anny, podlegający patronatowi rządowemu. W kościele przechowywano relikwie świętej Anny — w srebrnym pudełeczku, umieszczonym w srebrnym krzyżu, wystawiane podczas nabożeństwa na ołtarzu przy dwóch świecach. W zestawieniu szkół pomorskich, które Waschinski ułożył z wizytacji, filialny kościół w Nowej Wsi pod Starogardem ma dopisek, że w 1583 roku stał się protestancki. Po Reformacji kościół był w rękach luteranów: nabożeństwa odprawiał tu co trzecią niedzielę predykant z kościoła świętego Jerzego w Starogardzie. W wizytacji biskupa Hieronima Rozrażewskiego opisano we wsi kościół murowany, z zewnątrz niewymagający naprawy, „zajęty przez heretyka rezydującego w Starogardzie przy kościele świętego Jerzego poza murami miasta, który zwykł tu głosić kazania w każdą trzecią niedzielę”.

Witrycy, choć się znaleźli, o dochodach kościoła nie chcieli powiedzieć nic; w innym miejscu wizytacji przy Nowej Wsi zapisano krótko: „wszystko heretyckie”.

Do katolików kościół wrócił za Zygmunta III, około 1600 roku. Jakub Fankidejski przypisuje zniszczenie kościoła Szwedom w czasie ich drugiej wojny i podaje rok 1655. Odbudowano kościół z drewna w 1670 roku, ze składek: szachulcowy, kryty dachówką, z dwoma dzwonami na wieży, dwojgiem drzwi, ceglaną posadzką i deskowym sufitem, pięcioma oknami, czternastoma ławkami, małymi organami na chórze i trzema ołtarzami. W kościele wielki ołtarz był ołtarzem świętej Anny z rzeźbioną figurą, a boczne przedstawiały Narodzenie Najświętszej Maryi Panny i Matkę Bolesną.

Cmentarz przykościelny był starannie ogrodzony, a proboszcz miał we wsi cztery włóki. Nabożeństwa odprawiano co trzecią niedzielę, po zaborze pruskim coraz rzadziej, a w 1780 roku budowli nie dało się naprawić i zdjęto z niej dzwony, bo groziła zawaleniem.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Starogard Gdański (Preußisch Stargard) i podaje tu 60 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Nowa Wieś Rzeczna — Wikipedia (EN); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Preußisch Stargard, str. 36, poz. 100; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 245–246; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 416; rejestr zabytków województwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026), gmina Starogard Gdański, numer A-1014 z 7 VII 1982; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 64, nr 150; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gdański na lata 2020–2023, Starogard Gdański 2020, s. 63–65; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.