Nowa Wioska — dawny kościół ewangelicki (ob. Zwiastowania NMP)

Kościół w Nowej Wiosce, po niemiecku Neudörfchen, w gminie Gardeja w powiecie kwidzyńskim, był do 1945 roku świątynią ewangelicką. Inwentarz zabytków powiatu kwidzyńskiego na wschód od Wisły, wydany przez J. Heisego w 1898 roku, podaje, że kościół jest ewangelicki i stanowi filię parafii w Trumiejach (Groß Tromnau), a patronat sprawuje właściciel majątku. W przypisie, opartym na Agathonie Harnochu, Heise dodaje, że w latach 1624–1669 kościół był filią Trumiej, potem istniała tu osobna parafia, a od 1813 roku kościół znów połączono z Trumiejami.

Według Heisego kościół założył w 1624 roku ówczesny właściciel Nowej Wioski, Friedrich baron zu Heydeck; wcześniej nie było tu, jak się wydaje, budynku kościelnego. Pierwszy kościół miał konstrukcję szachulcową. Obecny zbudowano w 1845 roku, a murowaną dzwonnicę niewiele później, w 1849 roku. Heise opisuje go jako prosty, tynkowany budynek z oknami i drzwiami zamkniętymi półkoliście: jednonawowy, zamknięty trzema bokami ośmioboku, z kruchtą od zachodu, zakrystią od północy i lożą patronacką od południa, z płaskimi stropami i emporami w zachodniej połowie wnętrza; ołtarz i ambona tworzą jedną całość. Nad zachodnim szczytem wznosi się dzwonnica z dwoma otworami na dwa dzwony. Organy z niewielką snycerką po bokach pochodzą z 1708 roku, a dwa srebrne lichtarze ołtarzowe ofiarował w 1678 roku patron Eustach baron zu Heydeck.

W loży patronackiej wisiały dwa portrety: założyciela majoratu Friedricha von der Groeben (1647–1714) i Ottona Friedricha von der Groeben (1659–1728). Stan budynku oceniono w 1892 roku jako dobry.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku wymienia osobną gminę kościelną Nowa Wioska, liczącą 1240 dusz, pod patronatem hrabiego von der Groeben, właściciela majoratu w Nowej Wiosce; obsługiwał ją pastor z Trumiej.

Robert Ziemiański wymienia Nową Wioskę w wykazie kościołów poewangelickich przejętych po drugiej wojnie światowej do kultu katolickiego na terenie dzisiejszej diecezji elbląskiej; przejęcie i poświęcenie datuje na 1945 rok. Rejestr zabytków województwa pomorskiego notuje kościół parafialny pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, z datowaniem 1844–1845, wpisany pod numerem A-1550 z 3 lipca 1995 roku; pod tym samym numerem rejestr obejmuje cmentarz przykościelny.

Źródła: J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 11: „Der Kreis Marienwerder östlich der Weichsel”, Danzig 1898, s. 90–91; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72; R. Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” 2, 2000, s. 192, tabela, pozycja 17; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku, s. 61 (Nowa Wioska, kościół i cmentarz przykościelny, numer A-1550 z 3 lipca 1995 roku).