Nowe Gronowo — cmentarz ewangelicki

Nowe Gronowo, po niemiecku Neu Grunau, leży w gminie Debrzno. Osadę wydzielono ze Starego Gronowa: samodzielna stała się w 1766 roku, w pełni w 1856. Samo Gronowo wzmiankowano po raz pierwszy w 1349 roku.

Ewangelicy należeli do parafii w Gronowie, katolicy — do parafii w Debrznie. W 1370 roku król Kazimierz nadał Gronowo, „villam que appellari debet Grünow”, na prawie chełmińskim Andrzejowi z Tucholi, uposażając plebana czterema łanami. Kościół w Gronowie, według Harnocha najstarszy w okolicy, ufundowano przed 1657 rokiem. Przeszedł on w ręce ewangelików i ocalał, gdy na początku XVIII wieku, na mocy traktatów warszawskich, rozbierano tamtejsze zbory i domy modlitwy.

Parafia obejmowała trzy kościoły macierzyste — w Gronowie, Batorowie (Battrow) i Myśligoszczy (Marienfelde) — a od 1722 roku obsługiwał je jeden duchowny z Gronowa. Parafia liczyła 5750 dusz i miała dwadzieścia jeden cmentarzy ewangelickich. Obecny murowany kościół w Gronowie, bez wieży, wzniesiono w 1802 roku.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Neu Grunau jako wieś. Notował tu 79 domów mieszkalnych i 432 mieszkańców, w tym 342 ewangelików i 90 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Starym Gronowie; katolicy — do parafii w Debrznie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Przed 1945 rokiem wieś nie należała do powiatu człuchowskiego, lecz do złotowskiego. Wykaz gmin, sporządzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku, wymienia Neu Grunau wśród gmin wiejskich powiatu złotowskiego pod pozycją 58. W sąsiednim Gronowie mieściły się jej okręg urzędowy i urząd stanu cywilnego. Wieś miała wtedy 408 hektarów, w tym 200 hektarów roli, pięć hektarów łąk i 77 hektarów lasu. Liczyła 85 domów i 89 gospodarstw domowych; mieszkało w niej 509 osób: 419 ewangelików, 89 katolików i jeden inny chrześcijanin.

W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy we wsi; strona sołectwa wymienia wśród zabytków cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX wieku.

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a wieś zasiedlili Polacy. Cmentarz jest obecnie nieczynny.

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki zniszczone, drzewostan w pełnym rozwoju”. Cmentarz o powierzchni pięćdziesięciu czterech arów leżał przy szosie ze Starego Gronowa, w sąsiedztwie szkoły i boiska, i nie miał wtedy ogrodzenia ani bramy; z wyposażenia pozostał jeden nagrobek wolno stojący, krzyż cmentarny oraz czytelne rzędy mogił. Najstarszym zachowanym upamiętnieniem była tablica Ernsta Birkholza, zmarłego 28 lutego 1897 roku, a granice porastały rzędy starych lip i dębów.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Stare Gronowo (Grunau) i podaje tu 365 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat złotowski, pozycja 58; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, 1890; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, zeszyt IV, Danzig 1887; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Sołectwo Nowe Gronowo — strona gminy Debrzno; Lapidaria — cmentarz ewangelicki Gronowo koło Debrzna; karta cmentarza w Nowym Gronowie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 4–5; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.