Nowe Huty — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Nowych Hutach (Neuhütten) leży na północny wschód od wsi, na wzniesieniu wśród pól. Inwentarz zabytków powiatu bytowskiego z 1938 roku opisał jego obwiednię z kamienia polnego i żywopłotu.

W 1784 roku Nowe Huty leżały półtorej mili na zachód od Bytowa, w lesie. Mieszkali tu gospodarze, którzy stopniowo wykarczowali nieco ziemi i mieli dwory na własność, oraz podleśniczy z własnym dworem; wieś należała do parafii w Tuchomiu. Brüggemann zanotował: „Ehemals hat hier eine Glashütte gestanden” — dawniej stała tu huta szkła; od kilku lat w pobliskim miejscu zwanym Parambio mieszkały jeszcze dwie rodziny.

Wieś leżała w powiecie bytowskim (Kreis Bütow), w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1704 roku. Wieś wyrosła z dawnej huty szkła, której właściciele byli pierwszymi osadnikami, i od niej wzięła nazwę — w 1732 roku zapisano „Glaß- oder Neuhütten” z pięcioma posiadaczami. Okręg urzędowy miała w Masłowicach (Massowitz), a urząd stanu cywilnego oraz obie parafie — ewangelicką i katolicką — w Tuchomiu (Groß Tuchen). W źródłach nie znaleziono we wsi kościoła ani kaplicy. Tamtejszy kościół od Reformacji do 1637 roku był w rękach ewangelików; po jego utracie luteranie postawili w 1670 roku szachulcowy dom modlitwy, który spłonął w 1674 roku, a w 1691 roku wzniesiono nowy.

Nowe Huty leżały na obszarze Kaszubów ewangelickich ziemi lęborsko-bytowskiej; w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono tu 168 ewangelików i dwóch katolików. W tym samym inwentarzu z 1938 roku zapisano, że w 1810 roku Neuhütten liczyło 78 mieszkańców, w 1855 — 166, w 1885 — 176, w 1905 — 184, w 1925 — 195, a w 1933 — 160; w chwili wydania inwentarza było ich 150, w tym dziewięcioro katolików.

⚠ Inwentarz to druk z czasów narodowego socjalizmu, z którego wzięto tu wyłącznie warstwę liczbową i inwentarzową. Dziś wieś liczy 68 mieszkańców (stan na 31 grudnia 2024 roku, według raportu o stanie gminy Tuchomie).

Karta cmentarza z 30 września 1993 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki usunięte i złożone przed cm., drzewostan wycięty w 75 %”. Na terenie o powierzchni czterdziestu pięciu arów odnotowano czternaście mogił z pierwszej połowy dwudziestego wieku, lecz układ nagrobków i mogił był już zatarty. Z dawnej zieleni pozostał wtedy jesion, cztery dęby, dwa świerki i dwa żywotniki, w runie zaś bluszcz i barwinek. Ogrodzenia ani bramy wtedy już nie było, a cmentarz datowano na połowę dziewiętnastego wieku.

Źródła: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow” (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern), Stettin 1938, s. 208 i 239 — ⚠ druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wyłącznie w warstwie inwentarzowej; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Bütow, s. 196–197, pozycja 32; raport o stanie gminy Tuchomie za 2024 rok; karta cmentarza w Nowych Hutach, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055.