Nowe Polaszki — cmentarz ewangelicki

Nowe Polaszki, po niemiecku Neu Paleschken, leżały w powiecie kościerskim (Kreis Berent), w rejencji gdańskiej. Wbrew regule tych stron — rdzennie kaszubskich i katolickich okolic Kościerzyny — wieś była siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej z własnym kościołem, a ewangelicy stanowili tu przytłaczającą większość mieszkańców.

Po tej wspólnocie zostały cmentarze — i to dwa. Wojewódzka ewidencja zabytków notuje pierwszy na wzniesieniu po południowej stronie drogi do Kościerzyny, na zachodnim skraju wsi, o powierzchni 0,64 hektara, a drugi na północnym skraju, po wschodniej stronie polnej drogi do Chrztowa, także na niewielkim wzniesieniu. Według gminnego programu opieki nad zabytkami z 2020 roku oba są nieczynne i zaniedbane. Pierwszy powstał zapewne w XVIII wieku; zachowały się na nim starodrzew i nieliczne fragmenty nagrobków. Drugi, o powierzchni 0,77 hektara, pochodzi zapewne z połowy XIX wieku; przetrwały na nim starodrzew, fragmenty ogrodzenia i nieliczne nagrobki.

Była to stara parafia. Agathon Harnoch przypuszczał, że kościół ewangelicki założono tu niedługo po Reformacji, być może równocześnie z nieistniejącym już kościołem w Nowej Kiszewie. Ludwig Rhesa sądził, że świątynię zbudowano dopiero za Karola XII, króla Szwecji, w czasie jego wojen z Polską; Harnoch podaje inaczej: w 1706 roku Karol XII, który miał wtedy w Nowych Polaszkach kwaterę główną, kazał odrestaurować kościół, już wówczas zupełnie zrujnowany. Hermann Schuch pisał w 1886 roku, że kościół luterański istnieje tu „mniej więcej od 1707 roku”, od czasów Karola XII. Pastora Diestela wypędzono stąd w 1707 roku za namową katolickiego duchownego z Kiszewy, a od 1727 roku proboszczem był pastor Scubowius. Ksiąg kościelnych sprzed 1729 roku nie ma: spłonęły w 1774 roku razem z plebanią.

Tabela szkół, którą Waschinski ułożył na podstawie wizytacji, notuje w Nowych Polaszkach pod rokiem 1727 kościół ewangelicki i — ze znakiem zapytania — szkołę ewangelicką.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Stare i Nowe Polaszki odziedziczył w 1723 roku Franciszek Czapski, a po nim jego córka Ludwika, zamężna Skórzewska; w 1784 roku odebrano tym dobrom charakter szlachecki. W 1791 roku otrzymał je jako dobra z łaski królewskiej Wilhelm Julius Heinrich von Beyer, a od 1792 roku — po zrzeczeniu się dożywocia przez Ludwikę Skórzewską — należały do Józefa Skórzewskiego, od 1809 roku do jego synów, a od 1818 roku do Ignacego Tadeusza Zachariasza Drogosław-Skórzewskiego. W wykazie wasali z lat 1774–1775 obie wsie figurują wśród dóbr 62-letniego Michała Skórzewskiego, mieszkającego w miejscowości zapisanej jako Arkusiewo, którego bracia Gabriel i Franciszek byli w Warszawie pułkownikiem i generałem porucznikiem armii polskiej.

W 1772 roku w Nowych Polaszkach gospodarowało siedemnastu chłopów (razem z półchłopem i karczmarzem), a obok nich kowal i sześciu komorników; do wsi należało pustkowie Kuhberg. Wieś liczyła 24 włóki, a pańszczyznę odrabiano na folwarkach Starych Polaszek.

Obecność ewangelików potwierdzają kolejne wizytacje katolickie. Wizytacja parafii kiszewskiej z 1750 roku zapisała, że w granicach parafii stoi luterański dom modlitwy we wsi Nowe Polaszki, w którym duchowny głosi kazania po niemiecku, i że niekatolików jest w całej parafii znacznie więcej niż 614 katolików zobowiązanych do spowiedzi wielkanocnej. W 1765 roku odnotowano, że w Nowych Polaszkach wszyscy mieszkańcy są luteranami. Wizytacja z 1780 roku naliczyła ich tu siedemdziesięciu, a w Starych Polaszkach 55, i zapisała, że mają publiczne oratorium oraz utrzymują własnego duchownego, organistę i nauczyciela.

Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii — w diecezji Pr. Stargard-Berent — kościół wzniesiony w 1784 roku pod patronatem właściciela Hoch Paleschken: szachulcowy, z małą wieżyczką i jednym dzwonem, ze snycerskim ołtarzem i organami o siedemnastu głosach z pedałem. Parafia liczyła 3808 dusz; nabożeństwa odprawiano po niemiecku, a w Grünthal osiem razy w roku. W ciągu roku odnotowano 175 chrztów, 86 konfirmowanych, 30 ślubów, 2190 komunikantów i 89 pogrzebów. Dzień 10 listopada 1874 roku, podawany niekiedy jako data poświęcenia tutejszej świątyni, odnosi się u Harnocha do domu modlitwy tworzącego jeden budynek ze szkołą w Grünthal, nie do kościoła w Nowych Polaszkach.

Tutejszy cmentarz ewangelicki trafił w 1895 roku do prasy za sprawą pogrzebu, o którym z Kościerzyny doniesiono „Danziger Zeitung”; gazeta zastrzegała, że uznałaby tę historię za bajkę, gdyby nie wiarygodność źródła i to, że sprawą zajęły się już właściwe władze, a przedrukowująca ją „Breslauer Zeitung” nazwała ją historią pogrzebu ledwie do uwierzenia. Na początku stycznia tego roku w gospodzie Szopinskiego we wsi Konarschin w powiecie kościerskim zmarł nagle krawiec Adolf Sigismund, znany w całej okolicy, bo pracował w wielu wsiach. Zwłoki rozpoznały dwie osoby, wśród nich sam gospodarz, zgon wpisano do rejestru urzędu stanu cywilnego w Rudde, a ciało pochowano na cmentarzu ewangelickim w Nowych Polaszkach z kościelnym obrzędem („beerdigt und kirchlich eingesegnet”).

Pod koniec marca gazety doniosły, że Sigismund żyje i pracuje w Karszin i jeszcze jednej wsi powiatu chojnickiego, gdzie rozmawiali z nim znajomi z Fersenau. Według tego, co miał im opowiedzieć, ocknął się z letargu w noc przed pogrzebem, zdjął wieko trumny, włożył do niej jeden z worków mąki stojących w izbie gościnnej, żeby trumna miała właściwy ciężar, i uciekł przez okno. Urząd okręgowy w Rudde wszczął dochodzenie i postępowanie w sprawie wykreślenia zgonu z rejestru.

Kościół stoi do dziś: drewniany, o konstrukcji ryglowej, trójnawowy z transeptem, wzniesiony w 1842 roku. Po 1945 roku przejął go Kościół rzymskokatolicki; dziś jest to kościół filialny pod wezwaniem Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w parafii w Starych Polaszkach, w diecezji pelplińskiej. Do rejestru zabytków wpisano go 21 marca 2011 roku, pod numerem A-1876, jako dawny kościół luterański wraz z działką. Katolicy podlegali dawniej parafii w Starej Kiszewie, a urząd stanu cywilnego i obwód administracyjny mieściły się w Starych Polaszkach.

Liczby pokazują wieś niemal w całości ewangelicką i zdumiewająco stabilną. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 123 mieszkańców: 100 luteranów i 23 katolików, oraz własny kościół luterański; jako parafię luterańską podaje Neu-Paleschken, jako katolicką — Alt-Paleschken, czyli Stare Polaszki. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Neu-Paleschken jako szlachecką wieś chłopską z 11 zagrodami chałupniczymi i 50 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 443, w tym 426 ewangelików, 11 katolików i sześciu Żydów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Starej Kiszewie. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 555 mieszkańców — 253 mężczyzn i 302 kobiety — w tym 524 ewangelików, 26 katolików i 5 Żydów, w 56 domach.

Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał znów 555 mieszkańców, z czego 530 mówiło po niemiecku, a wśród nich było 524 ewangelików, jeden katolik i 5 Żydów; po polsku mówiło 25 osób. Liczba 563 mieszkańców, podawana dla lat poprzedzających spis z 1910 roku, nie ma wskazanego źródła.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów z lat 1727–1731 i od 1733 roku, ślubów — z przerwami od 1734 roku, a bez przerw od 1826, zgonów — z przerwami od 1733 roku, a bez przerw od 1773, konfirmacji — z przerwami od 1739 roku, a bez przerw od 1897, oraz wykaz komunikantów od 1876 roku; duplikaty chrztów, ślubów i zgonów z lat 1823–1874 przechowywał sąd obwodowy w Kościerzynie. Jego zapis brzmi: „Tf 1727—31; 1733— Tr 1734—46; 1748—61; 1763—68; 1770; 1772—75; 1826— St 1733—43; 1749; 1755; 1757; 1760; 1762; 1765; 1773— K 1876— Konf 1739—52; 1755—59; 1761—63; 1765; 1773—75; 1860—62; 1897—. Dupl. A.-G. Berent: Tf Tr St 1823—74”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Dzień wizytacji parafii kiszewskiej z 1750 roku źródła podają różnie: Waschinski — 6 marca, ks. Kujawski w streszczeniu księgi — 6 maja. W streszczeniu wizytacji z 1780 roku u ks. Kujawskiego liczba siedemdziesięciu stoi przy katolikach Nowych Polaszek (w opisie wyżej: przy luteranach). Zostaje różnica między rokiem 1784, podanym przez Harnocha, a datą 1842 albo 1845; źródła nie wyjaśniają, czy chodzi o gruntowną przebudowę, czy o kolejną budowlę.

Według Ludwiga Rhesy świątynię zbudowano dopiero za Karola XII, według Harnocha kościół powstał zapewne niedługo po Reformacji, a w 1706 roku Karol XII kazał go odrestaurować. Według części źródeł obecny kościół wzniesiono w 1842 roku, według innych — w 1845 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 525 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2779 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 187; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 458 (odczyt ze skanu); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Berent, s. 40, pozycja 63; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), powiat Berent, s. 4, pozycja 69 (odczyt ze skanu); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 374, 384, 448, 416–417; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 96, nr 197; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 131 (za Harnochem); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), streszczenie księgi G56 (wizytacja Kiszewy z 1750 roku, s. 409–412); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), streszczenie księgi G70 (wizytacja z 1780 roku, k. 409–409v); gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, stan na 11 czerwca 2026 roku, A-1876; Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Stara Kiszewa (stan 29 VIII 2026), poz. 81–83; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 89 (s. 5), nr 1196 (s. 80), nr 1197 (s. 80); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21–22, pozycja 198; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 132; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 184; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; „Breslauer Zeitung”, 30 marca 1895 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).