Nowe Polaszki — dawny kościół ewangelicki (Neu Paleschken)

Nowe Polaszki, po niemiecku Neu Paleschken, leżały w powiecie kościerskim (Kreis Berent), w rejencji gdańskiej. Wbrew regule tych stron — rdzennie kaszubskich i katolickich okolic Kościerzyny — wieś była siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej, a ewangelicy stanowili tu przytłaczającą większość mieszkańców. Ich kościół stoi do dziś: drewniany, o konstrukcji ryglowej, trójnawowy z transeptem, wzniesiony w 1842 roku.

Po 1945 roku przejął go Kościół rzymskokatolicki; dziś jest kościołem filialnym pod wezwaniem Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w parafii Stare Polaszki, w diecezji pelplińskiej. Do rejestru zabytków wpisano go 21 marca 2011 roku, pod numerem A-1876, jako dawny kościół luterański wraz z działką.

Parafia jest stara. Agathon Harnoch przypuszczał, że kościół ewangelicki założono tu niedługo po Reformacji, być może równocześnie z nieistniejącym już kościołem w Nowej Kiszewie. Ludwig Rhesa sądził, że świątynię zbudowano dopiero za Karola XII, króla Szwecji, w czasie jego wojen z Polską. Harnoch podaje inaczej: w 1706 roku, kiedy Karol XII miał w Nowych Polaszkach kwaterę główną, kazał odrestaurować kościół, wtedy już zupełnie zrujnowany. Słownik geograficzny, powołując się na „Zeitschrift des Westpreussischen Geschichtsvereins”, datuje budowę tutejszego kościoła ewangelickiego na około 1707 rok. Hermann Schuch pisał w 1886 roku, że kościół luterański istnieje tu „mniej więcej od 1707 roku”, od czasów Karola XII. „Berenter Kreisbote” z 2017 roku podaje, że parafię ewangelicką założono tu w 1641 roku, a kościół budowany od 1707 roku kilka razy spłonął albo został zniszczony.

Obecny biały kościół ryglowy zbudowano według tego pisma w latach 1912–1913. Pastora Diestela wypędzono stąd w 1707 roku za namową katolickiego duchownego z Kiszewy, a w 1727 roku probostwo objął pastor Scubowius.

Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Skuboviusa (1726), Döringa (1733) i Elgnowskiego (1738). Tabela szkół, którą Waschinski ułożył z wizytacji, notuje tu pod rokiem 1727 kościół ewangelicki i — ze znakiem zapytania — szkołę ewangelicką. Według Harnocha księgi kościelne prowadzone przed 1729 rokiem spłonęły w 1774 roku razem z plebanią; wykaz ksiąg metrykalnych z 1908 roku notuje jednak chrzty już od 1727 roku.

Obecność ewangelików potwierdzają kolejne wizytacje katolickie. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje za wizytacją biskupa Szaniawskiego, że w 1711 roku protestancki dziedzic Nowych Polaszek nie płacił katolickiemu proboszczowi mesznego, „jak gdyby nie należał do żadnej parafii”, a według pruskiego opisu katastralnego z 1772 roku wszyscy mieszkańcy wsi — gburzy, karczmarz, kowal, chałupnicy i mieszkający tu duchowny — byli wyznania luterańskiego. Wizytacja parafii kiszewskiej z 1750 roku zapisała, że w granicach parafii stoi luterański dom modlitwy we wsi Nowe Polaszki, w którym duchowny głosi kazania po niemiecku, i że niekatolików jest w całej parafii znacznie więcej niż 614 katolików zobowiązanych do spowiedzi wielkanocnej.

W 1765 roku odnotowano, że w Nowych Polaszkach wszyscy mieszkańcy są luteranami. Wizytacja z 1780 roku naliczyła ich tu siedemdziesięciu, a w Starych Polaszkach 55, i zapisała, że mają publiczne oratorium oraz utrzymują własnego duchownego, organistę i nauczyciela. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 170) zbory w Nowych Polaszkach i Rudnie skupiały protestantów polskich i niemieckich.

W 1772 roku w Nowych Polaszkach gospodarowało siedemnastu chłopów (razem z półchłopem i karczmarzem), a obok nich kowal i sześciu komorników; do wsi należało pustkowie Kuhberg. Wieś liczyła 24 włóki, a pańszczyznę odrabiano na folwarkach Starych Polaszek.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Stare i Nowe Polaszki odziedziczył w 1723 roku Franciszek Czapski, a po nim jego córka Ludwika, zamężna Skórzewska; w 1784 roku odebrano tym dobrom charakter szlachecki. W 1791 roku otrzymał je jako dobra z łaski królewskiej Wilhelm Julius Heinrich von Beyer, a od 1792 roku — po zrzeczeniu się dożywocia przez Ludwikę Skórzewską — należały do Józefa Skórzewskiego, od 1809 roku do jego synów, a od 1818 roku do Ignacego Tadeusza Zachariasza Drogosław-Skórzewskiego. W wykazie wasali z lat 1774–1775 obie wsie figurują wśród dóbr 62-letniego Michała Skórzewskiego, mieszkającego w miejscowości zapisanej jako Arkusiewo, którego bracia Gabriel i Franciszek byli w Warszawie pułkownikiem i generałem porucznikiem armii polskiej.

Wieś była niemal w całości ewangelicka. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 123 mieszkańców: 100 luteranów i 23 katolików, przy własnym kościele luterańskim. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Starej Kiszewie. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VIII, 1887) w 1869 roku Nowe Polaszki liczyły 443 mieszkańców: 426 ewangelików, 11 katolików i 6 Żydów; we wsi był ewangelicki kościół parafialny i szkoła ewangelicka, a katolicy należeli do parafii w Starej Kiszewie. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 555 mieszkańców, w tym 524 ewangelików, 26 katolików i 5 Żydów, a spis z 1 grudnia 1910 roku — znów 555, z czego 524 ewangelików.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii chrzty od 1727 roku, śluby od 1734, zgony od 1733 i konfirmacje od 1739, z lukami. Po wspólnocie zostały we wsi także dwa cmentarze ewangelickie — na zachodnim skraju, przy drodze do Kościerzyny, i na północnym, przy drodze do Chrztowa.

Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii — w diecezji Pr. Stargard–Berent — kościół wzniesiony w 1784 roku pod patronatem właściciela Hoch Paleschken: szachulcowy, z małą wieżyczką i jednym dzwonem, ze snycerskim ołtarzem i organami o siedemnastu głosach z pedałem. Parafia liczyła 3808 dusz; nabożeństwa odprawiano po niemiecku, a w Płocicznie (Grünthal) osiem razy w roku, w domu modlitwy tworzącym jeden budynek ze szkołą, poświęconym 10 listopada 1874 roku. Rocznie odnotowano 175 chrztów, 86 konfirmowanych, 30 ślubów, 2190 komunikantów i 89 pogrzebów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2810 ewangelików; patronem był właściciel dóbr Treichel z Hoch Paleschken, a pastorem był od 1894 roku Paul Kohwalt.

Andrzej Koliński pisze w „Berenter Kreisbote” z 2011 roku, że dzisiejszy wygląd kościół zawdzięcza rozbudowie z 1913 roku za pastora Alfreda Schmidta, jednego z ostatnich tutejszych duchownych, bo parafia była wtedy drugą co do wielkości w powiecie. Z dawnego stanu zostały według niego ambona nad ołtarzem, dwie rzeźbione figury apostołów w jej niszach, polichromowana empora, ławki, konfesjonał i malowane sklepienie. Na cmentarzu ewangelickim we wsi spoczywa Alexander Treichel, uczony i właściciel majątku. Rosnąca świadomość historyczna mieszkańców przyniosła, jak pisze Koliński, uporządkowanie i zabezpieczenie tego cmentarza oraz grobów Treichla i pastora Schmidta.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbląski zakład Eduarda Wittka zbudował tu organy w 1902 roku. W grudniu 1902 roku prasa doniosła, że majątek rycerski Hoch Paleschken, na którym ciążył patronat kościoła ewangelickiego w Nowych Polaszkach i który po śmierci Alexandra Treichla przed rokiem należał do jego spadkobierców, sprzedano Komisji Kolonizacyjnej. Prace przy kościele wsparł zachodniopruski związek Towarzystwa Gustawa Adolfa: na jego dorocznym zjeździe w czerwcu 1914 roku wymieniono odnowienie kościoła w Nowych Polaszkach (po niemiecku „Renovierungsbau”) wśród budów, które związek pomógł przeprowadzić w minionym roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Dzień wizytacji parafii kiszewskiej z 1750 roku źródła podają różnie: Waschinski — 6 marca, ks. Kujawski w streszczeniu księgi — 6 maja. W streszczeniu wizytacji z 1780 roku u ks. Kujawskiego liczba siedemdziesięciu stoi przy katolikach Nowych Polaszek (w opisie wyżej: przy luteranach). Według Ludwiga Rhesy świątynię zbudowano dopiero za Karola XII, według Harnocha kościół powstał prawdopodobnie niedługo po Reformacji, a w 1706 roku Karol XII kazał go odrestaurować; Hermann Schuch i Słownik geograficzny wiążą początek kościoła z około 1707 rokiem.

Według części źródeł obecny kościół wzniesiono w 1842 roku, według innych — w 1845 roku. „Berenter Kreisbote” z 2017 roku podaje dla obecnego kościoła lata 1912–1913, ale zachodniopruski związek Towarzystwa Gustawa Adolfa mówił w 1914 roku o odnowieniu kościoła.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 525 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2779 dusz. Według „Aufwärts” z 5 października 1934 roku z tych 2779 parafian 94 poległo w pierwszej wojnie światowej, a w 1934 roku gmina liczyła już tylko 1000 osób.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Melchior Gottfried Scubovius (1726), Johann Gottfried Döring (1733–1737), Theodor Benjamin Ciborovius (1782), Johann Christoph Moritz Annecke (1826), Heinrich Rudolf Wittig (1864), Max Gustav Anton Jung (1881), Carl Friedrich Emil Seydler (1885), Wilhelm Albert Paul Kohwalt (1894–1905), Albert Droysen (1905), Hugo Alfred Schmidt (1908). Bez podanego roku: Joachim Seyffert. Prasa dopowiada dwa szczegóły o tutejszych pastorach. W maju 1848 roku pastora Braunschweiga z Nowych Polaszek wybrano w okręgu kościerskim zastępcą posła, kanonika Richtera z Pelplina.

W lutym 1908 roku dotychczasowego pastora Alberta Droysena powołano na drugiego pastora przy kościele ewangelickim w Preußisch Eylau.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VIII, hasło „Polaszki”; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 187; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 458 (odczyt ze skanu); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Berent, s. 40, pozycja 63; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), powiat Berent, s. 4, pozycja 69 (odczyt ze skanu); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 374, 384, 448, 416–417; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 96, nr 197; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 131 (za Harnochem); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), streszczenie księgi G56 (wizytacja Kiszewy z 1750 roku, s. 409–412); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), streszczenie księgi G70 (wizytacja z 1780 roku, k. 409–409v); Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, stan na 11 czerwca 2026 roku, A-1876; Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Stara Kiszewa (stan 29 VIII 2026), poz. 81–83 (kościół — poz. 81); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926, skorowidz nazw niemieckich, hasło „Grünthal”; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 222; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 50; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 89 (s. 5), nr 1196 (s. 80), nr 1197 (s. 80); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21–22, pozycja 198; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 132; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 184; A. Koliński, „Die Kirche in Neu Paleschken”, „Berenter Kreisbote” nr 14 (2011), s. 18; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 34, 292; t. 2, s. 387, 404; t. 3, s. 893, 971; t. 6, s. 1601, 1677, 1694; t. 7, s. 2002; „Berenter Kreisbote” nr 21 (2017), s. 5; „Breslauer Zeitung” (Breslau), 17 maja 1848 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 10 grudnia 1902 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 14 lutego 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 23 czerwca 1914 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Aufwärts. Christliches Tageblatt”, 5 października 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Münster, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 170.