Nowe — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Maksymiliana Kolbego)

Nowe nad Wisłą, po niemiecku Neuenburg in Westpreußen, zachowało dawny kościół ewangelicki przy ulicy Wojska Polskiego. Jest to świątynia poklasztorna, dziś rzymskokatolicki kościół filialny pod wezwaniem świętego Maksymiliana Kolbego. Pożar z 25 października 1899 roku strawił wieżę i wnętrze; dzisiejsza neogotycka bryła pochodzi z odbudowy. Wykaz konserwatorski nazywa świątynię wprost „kościołem ewangelickim, dawnym ojców franciszkanów i bernardynów”; do rejestru zabytków wpisano ją 19 marca 1930 roku pod numerem A/757.

Ewangelicy otrzymali pusty klasztor bernardyński wraz z kościołem już w 1542 roku, gdy wymarli tutejsi zakonnicy. Hermann Freytag w opracowaniu o studentach uniwersytetu w Wittenberdze (1903) podaje, że w 1570 roku pastorem w Nowem został Łukasz Edenberger, zwany też Edenburgiem, syn augsburczyka o tym samym imieniu. Freytag uznaje go za tego samego studenta, którego metryka uniwersytetu wittenberskiego zapisała 14 października 1558 roku jako Lucasa Oldenbergera z Wittenbergi. Edenberger był wcześniej rektorem w Bartoszycach i w szkole staromiejskiej w Królewcu; w 1574 roku został diakonem kościoła Mariackiego w Elblągu, w 1578 roku pastorem w Niedźwiedzicy na Żuławach Malborskich i zmarł, jak pisze Freytag, przypuszczalnie w 1594 roku.

W 1595 roku świątynię odebrano im na rozkaz biskupa, a tutejszego pastora Jerzego Putzigera zmuszono do opuszczenia miasta; król Zygmunt III potwierdził to dekretem z 1604 roku. Liczba 1607, wyryta nad ołtarzem, przypada już po odebraniu świątyni ewangelikom. Przez blisko dwa wieki nowscy luteranie chodzili na nabożeństwa za Wisłę, do Nebrowa albo do Gniewu, a własny cmentarz musieli zostawiać bez ogrodzenia i grzebać zmarłych po cichu. Obecność ewangelicką poświadczają też wizytacje katolickie: w latach 1701–1702 naliczono w Nowem 710 wiernych zdolnych do przyjmowania sakramentów, 282 luteranów i siedmiu kalwinistów.

Erich Wernicke podaje, że pastor z Nebrowa tymczasowo opiekował się ewangelikami z Nowego, a w 1595 roku Paulus Streit został tu ciężko poturbowany przez księdza katolickiego, gdy odprawiał ewangelickie nabożeństwo; zapisała to księga ławnicza Nowego z 1596 roku. Wygnanego pastora Wernicke nazywa Georgiem Popitzerem. W 1734 roku ewangelicy z Nowego mieli w kościele w Nebrowie 21 płatnych miejsc.

Odmiana przyszła z rządami pruskimi. Od 1774 roku nabożeństwa odprawiano w starym ratuszu, a 30 sierpnia 1789 roku poświęcono kościół urządzony prowizorycznie w murach zamku starostów. W grudniu 1774 roku przybył do Nowego usunięty z urzędu duchowny Johann August Fischer, któremu pozwolono tymczasowo odprawiać nabożeństwa; znany szereg tutejszych pastorów otwiera według Harnocha Ludwig Rumpfort, powołany w 1784 roku.

🟡 Za pierwszego pastora od 1784 roku Harnoch uważa Ludwiga Rumpforta, a Wernicke i księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich podają w tym roku Johanna Georga Nebego, syna pastora z Nebrowa.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku klasztor bernardyński w Nowem, po niemiecku Neuenburg, miał zostać założony w 1282 roku; w latach 1811–1812 klasztor wraz z kościołem służył za francuski szpital dla chorych na tyfus i świątynia została wtedy poważnie uszkodzona. Już w 1826 roku, z inicjatywy nadprezydenta von Schöna, budynek przekazywano gminie ewangelickiej pod warunkiem odbudowy i utrzymania kościoła, lecz sprawa niemal całkiem upadła aż do decyzji króla w 1838 roku.

W 1838 roku król Fryderyk Wilhelm III oddał gminie dawny kościół poklasztorny wraz z sześcioma tysiącami talarów na remont, a w 1844 roku nabożeństwa wróciły pod jego sklepienia.

Harnoch opisuje kościół w 1890 roku jako budowlę w całości murowaną, orientowaną, pod patronatem królewskim, złożoną z wielobocznie zamkniętego prezbiterium, nawy i niskiej, ściętej wieży od zachodu z dachem siodłowym, w której wisiał największy dzwon; dwa mniejsze dzwony wisiały w sygnaturce nad łukiem tęczowym. Prezbiterium wzniesiono według niego w latach osiemdziesiątych XIII wieku, a obecną nawę dopiero na początku XVIII wieku. Przed pożarem z 1899 roku płaski drewniany strop prezbiterium, odnowiony w 1814 roku, zdobiło osiem rzeźbionych medalionów ze scenami z życia Marii — od Zwiastowania po Koronację; ołtarz z datą 1607 odnowiono w 1877 roku, dwa okna z witrażami po obu jego stronach podarował cesarz Wilhelm I, a obrazy ołtarzowe — gmina.

Organy z pedałem i dwoma manuałami zbudowano w 1868 roku za 2000 talarów, a pod prezbiterium znajdowała się krypta ze zmumifikowanymi zwłokami zakonników oraz innych mężczyzn, kobiet i dzieci — tak według kroniki Harnocha z 1890 roku.

W latach osiemdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny (tom z 1886 roku) opisywał Nowe jako miasto powiatu świeckiego na wysokim lewym brzegu Wisły, z obszarem gruntów miejskich 5878,53 morgi magdeburskie. W 1856 roku stały tu 292 domy i mieszkało 3375 osób, w 1868 roku było 367 domów i 864 budynki, a w 1880 roku miasto liczyło 4948 mieszkańców. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1868 roku Nowe liczyło 4586 mieszkańców, w tym 2386 katolików i 1730 ewangelików. Przeważała ludność polska, bo katolicy, z małym wyjątkiem, byli Polakami. Mieszkańcy trudnili się rolnictwem, rzemiosłem i kupiectwem, działało tu towarzystwo rolnicze, a z ogrodów na stokach opadających ku Wiśle prowadzono na większą skalę handel owocami, zwłaszcza śliwkami, wysyłanymi do Gdańska i aż do Warszawy.

W mieście pracowały dwa parowe browary i fabryka maszyn z hamernią miedzi, był urząd pocztowy i telegraficzny, cztery razy w roku odbywały się jarmarki, a przez Wisłę przeprawiano się przewozem. W 1884 roku dochód miasta wynosił 50 316 marek, a z wydatków przeznaczono 12 227 marek na cele wyznaniowe i szkolne oraz 7388 marek 80 fenigów na wspieranie ubogich.

W 1885 roku mieszkało w Nowem 1851 ewangelików wśród 4721 mieszkańców; katolików naliczono 2587. Cała parafia ewangelicka liczyła około pięciu tysięcy trzystu dusz i sięgała przez granicę powiatu aż po Kopytkowo i Ostrowite. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 4684 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1884 roku Carl Berger.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Neuenburg” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1773–1940, a do tego duplikaty ksiąg z lat 1823–1871, czyli odpisy składane władzom — często jedyne księgi, jakie przetrwały. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Po 1945 roku wspólnota przestała istnieć; budynek skonfiskowano w 1948 roku i zamieniono na magazyn. Według Andrzeja B. Krupy organy z poewangelickiego kościoła w Nowem trafiły ostatecznie do odbudowywanego wówczas kościoła świętego Mikołaja w Elblągu, o wyposażenie którego zabiegał ksiądz Gedymin Pilecki; w lutym 1955 roku Leon Piotrowski, kierownik Referatu do Spraw Wyznań Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku, nie wniósł zastrzeżeń do przekazania instrumentu. Odrestaurowany w latach osiemdziesiątych XX wieku, służy od tego czasu katolickiej parafii. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że świątynię przekazano parafii w Nowem w 1976 roku. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia w Nowem dwa cmentarze ewangelickie, oba w południowej części miasta, w rejonie ulicy Bydgoskiej: „stary” (dziś park) przy Zduńskiej i „nowy” z kaplicą przy Owocowej; żaden nie jest wpisany do rejestru.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Zestawienie struktur wyznaniowych Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVIII wieku notuje tu jeszcze w 1766 roku luterański dom modlitwy w ratuszu, a w 1780 publiczne oratorium. Początek nabożeństw w ratuszu Rhesa datuje na rok 1773 (w opisie wyżej: 1774). Według Harnocha szereg tutejszych pastorów otwiera Ludwig Rumpfort, powołany w 1784 roku, natomiast wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku podaje jako pierwszego pastora Johanna Ludwiga Zumpforta, wprowadzonego na urząd 31 sierpnia 1777 roku i zmarłego 11 lipca 1784 roku; jego następcą, powołanym w 1784 roku, był według Rhesy Johann George Nebe. Dla 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej (Jacobson, s.

164–165) podaje inne liczby niż Słownik geograficzny: w samym mieście 468 budynków, w tym 301 prywatnych domów mieszkalnych, oraz 3903 mieszkańców, w tym 1577 ewangelików i 1889 katolików; osobno wykazuje budynek urzędu (Amtshaus, 5 mieszkańców), kolonię rybacką (333 mieszkańców) i folwark Neuenburg (49 mieszkańców).

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Ludwig Zumfort (1777), Johann Georg Nebe (1784), Ludwig Karl Wilhelm Martins (1838), Ernst Martin Schwatlo (1858), Carl Wilhelm Eduard Berger (1883–1910), Reinhold Rudolf Adalbert Galow (1910), Carl Herbert Hansen (1940–1945). Bez podanego roku: Martin Hesekiel, Johann Conrad Heinrich Neuhaus.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 36 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 4397 dusz. Pastorem był wtedy, od 1910 roku, Reinhold Galow, urodzony w 1867 roku.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Nowe”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 534, 535; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen… 1885, powiat świecki, s. 134–135, poz. 1; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 533; wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Toruniu, wykaz gminy Nowe; ks. H. Mross, „Parafia świętego Mateusza w Nowem”, 1962; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005); B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks); „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 90; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 238–239; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 86; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 85–86; Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 146, 148, 150, 153; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 101; t. 2, s. 551; t. 3, s. 715, 788; t. 4, s. 1146, 1255, 1264; t. 6, s. 1670; t. 7, s. 2060; A. B. Krupa, „Możliwości rozwoju katolickiej infrastruktury kościelnej w Elblągu w latach 1945–1974 w świetle dokumentacji administracji wyznaniowej”, „Studia Elbląskie” XXIV, 2023, s. 67; H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 106; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Gdańsk 1868, s. 164–165.