Nowęcin — cmentarz ewangelicki

Poewangelicki cmentarz w Nowęcinie (po niemiecku Neuhof) leży około 1,5 kilometra od drogi do Łeby, w połowie odległości między Nowęcinem a Lucinem. Założono go prawdopodobnie w drugiej połowie XIX wieku; datowanie to podaje starsza karta ewidencyjna cmentarza, wypełniona przez A. Pajzderskiego. Cmentarz jest silnie zarośnięty i zdewastowany — pozostały nieliczne kamienne obramowania mogił i potłuczone tablice bez inskrypcji.

Nowęcin, dawna wieś i majątek ziemski rodu Weiherów (Wejherów), leżał w powiecie lęborskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze, i był siedzibą urzędu stanu cywilnego. Według Franza Schultza majątek wyrósł z przywilejów, które w 1373 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode nadał w Łebie Dytrykowi Weiherowi, choć sama nazwa Neuhof pojawia się w dokumentach dopiero w 1569 roku. Zamek Weiherów w Łebie, uszkodzony przez sztormową powódź 15 września 1497 roku, rozebrano i odbudowano wyżej, na południowo-zachodnim brzegu jeziora Sarbsko, nadając mu nazwę Neuhof; Weiherowie władali majątkiem z przerwą do 1782 roku.

Do wschodniego skrzydła dawnego zamku dobudowano pod kątem prostym kaplicę zamkową zwaną „Jerusalem”. Franz Schultz opisał ją w 1912 roku jako dobrze zachowaną, ze stropem o dwóch sklepieniach krzyżowych i inskrypcją inicjałową na wewnętrznej ścianie wschodniej, którą Hugo Lemcke odczytał jako pochodzącą z 1567 roku; w czasach Schultza kaplicę przerobiono już na mieszkanie. Kaplica „Jerusalem” w Nowęcinie wzięła nazwę od dawnej kaplicy pielgrzymkowej, która stała w tym miejscu, zanim Weiherowie zbudowali tu swój zamek. Za budowniczego kaplicy Lemcke uznał zmarłego w 1577 roku Ernsta von Weihera; litery inskrypcji na ścianie odczytuje się jako początek słów „Gott War Mit Vns In Todes Gefahr Er Wirkt An Vns Mächtiglich”. Zamek w Nowęcinie przebudowywano dwukrotnie, ostatnio w 1909 roku, a kaplicę za każdym razem włączano w nowy dom.

W 1784 roku Nowęcin leżał ćwierć mili na wschód-południowy wschód od Łeby i trzy mile na północ-północny zachód od Lęborka, nad jeziorem Sarbsko, przy drodze z Łeby do Gdańska. Obok murowanego dworu i folwarku mieszkało sześciu zagrodników i nauczyciel; była kuźnia, a przy mieście Łebie drugi folwark — razem 19 dymów. Do wsi należał duży las i połów ryb w Sarbsku; mieszkańcy należeli do parafii w Łebie.

Przed 1945 rokiem Nowęcin należał do ewangelickiej parafii w Łebie, obejmującej prócz niego także Szczenurze (Schönehr), Ulinię (Uhlingen) i Bargędzino (Bergensin), z filią w Sarbsku; katolicy podlegali parafii w Lęborku. Świątynia parafialna stała w Łebie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Nowęcin w dwóch wierszach, osobno wieś i osobno majątek: gmina wiejska (strona 188, pozycja 35) liczyła 55 ewangelików, bez żadnego katolika, obwód dworski (strona 192, pozycja 128) — 215 ewangelików i jednego katolika. W obu wierszach jako parafię ewangelicką podano Łebę.

Do rejestru zabytków wpisano zespół pałacowy przy ulicy Jeziornej 2 — pałac i park — pod numerem A-1172 decyzją z 2 lipca 1987 roku; kaplica, jako część skrzydła pałacowego, osobnej pozycji w rejestrze nie ma. Po 1945 roku majątek przejęło państwowe gospodarstwo rolne, a dziś w pałacu działa hotel „Zamek Nowęcin”.

Starsza karta ewidencyjna cmentarza, wypełniona przez A. Pajzderskiego jeszcze w województwie słupskim (bez daty), datuje cmentarz na drugą połowę XIX wieku i podaje powierzchnię 0,1 hektara (działka 228/3). Cmentarz, nieczynny i bez nazwy, leży półtora kilometra od głównej drogi do Łeby, przy lesie. Naliczono na nim 30 wolno stojących nagrobków, bez murów, bramy i kaplicy. Układ geometryczny był czytelny w całości, ale kwatery zatarte, a nagrobki i mogiły słabo czytelne; nagrobki zdewastowano, teren zarósł. Ze starodrzewu wymieniono 10 świerków o średnicy pnia 50 centymetrów i 7 sosen (40 centymetrów). Dokumentację przechowywały wtedy Urząd Gminy Wicko i Biuro Badań i Dokumentacji Zabytków w Słupsku; do karty dołączono czarno-białe zdjęcie zarośniętego cmentarza i szkic sytuacyjny.

Według zestawienia Claudii Fredrich cmentarz leży w małym lasku między Nowęcinem a Lucinem i jeszcze w 2017 roku był trudno dostępny. Zachował się dobrze nagrobek Johanny Golz z domu Kubitz. Na fragmencie płyty nagrobnej widać datę 7 stycznia 1934 roku i imiona Eriki i Urszuli Kolat, bliźniaczek, córek rolnika Johanna Kolata, osadnika, i Grete z domu Sternke. Znalezione na miejscu fragmenty wskazują, że w ziemi może być jeszcze więcej tablic i nagrobków. Ponieważ cmentarz leży na uboczu, z dala od szlaków, stowarzyszenie dawnych mieszkańców Łeby postanowiło jedynie regularnie go kontrolować, by zapobiec dalszym zniszczeniom.

Według pisma Urzędu Gminy Wicko z 7 lutego 2018 roku cmentarz leży na działce 228/3-L, której właścicielem jest Nadleśnictwo Lębork; ani nadleśnictwo, ani gmina go nie porządkowały. Cmentarz figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków i 14 stycznia 2019 roku słupska delegatura Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków przekazała dla niego Claudii Fredrich wytyczne konserwatorskie: wytyczne przewidują oczyszczenie terenu przez wykoszenie i usunięcie zakrzaczeń, ale bez ich całkowitego usuwania, uprzątnięcie śmieci, uczytelnienie położenia nagrobków, drogowskaz i tablicę z informacją o cmentarzu oraz rozważenie nowych nasadzeń zieleni; konserwator dopuścił symboliczną bramę wejściową, a przy ewentualnych ścieżkach tylko nawierzchnię utwardzoną ulepszoną, bez betonu, kostki brukowej czy kamienia.

Szkic sytuacyjny cmentarza, przekazany przez Claudię Fredrich, umieszcza cmentarz w lesie, około półtora kilometra od głównej drogi przez Nowęcin w stronę Łeby, przy drodze leśnej, w pobliżu strumienia i łąk; zaznaczono na nim resztki muru. Na zdjęciu ze zbioru Claudii Fredrich z 2019 roku widać nagrobek gospodarza Friedricha Hoppego (ur. 21 maja 1866, zm. w 1929 roku) z wersetem z Psalmu 62: „Meine Seele ist stille zu Gott, der mir hilft”. Na zdjęciach Alicji Kąckowskiej z Nadleśnictwa Lębork z 10 kwietnia 2019 roku widać nagrobek Johanny Golz z domu Kubitz ze słowami „Schlaf wohl, du treues Mutterherz, wir denken dein in tiefem Schmerz” (odczyt niepewny) oraz fragment czarnej tablicy z imieniem Else.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Hasło o parafii w Łebie u Ernsta Müllera podaje inaczej: wieś Neuhof założono około 1600 roku w zamian za wsie parafialne zniszczone przez lotne piaski, a na niej spoczywał patronat nad kościołem w Łebie.

Źródła: H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 293; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gmina Wicko — Warto zobaczyć, powiat-lebork.com; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Stettin 1912, hasło Leba, s. 254–255; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 112 i 403–404; Claudia Fredrich, zestawienie „Friedhöfe Kirchengemeinde Leba v. 1939” (stan na 2017–2018) wraz z dołączonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 października 2026 roku; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 października 2026 roku; plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru „Friedhofspläne” przekazanego przez Claudię Fredrich 6 października 2026 roku; karta cmentarza w Nowęcinie, wyp. A. Pajzderski (województwo słupskie, bez daty), ze szkicem sytuacyjnym i zdjęciem; kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudię Fredrich 7 października 2026 roku; pismo Urzędu Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz działek i właścicieli dawnych cmentarzy); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudię Fredrich 7 października 2026 roku; pismo Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Gdańsku, delegatura w Słupsku, do Claudii Fredrich z 14 stycznia 2019 roku, znak ZND-III.5183.513.2018.ED (wytyczne konserwatorskie); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudię Fredrich 7 października 2026 roku; Alicja Kąckowska (Nadleśnictwo Lębork), zdjęcia z 10 kwietnia 2019 roku, przekazane przez Claudię Fredrich 7 października 2026 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1076.