Nowy Barkoczyn — cmentarz ewangelicki w północnej części wsi

W północnej części Nowego Barkoczyna (po niemiecku Neu Barkoschin), granicząc od zachodu i od północy z cmentarzem katolickim, leży cmentarz ewangelicki. W wojewódzkiej ewidencji zabytków cmentarz figuruje pod pozycją 24 arkusza gminy Nowa Karczma. W tej samej ewidencji pod pozycją 25 figuruje cmentarz przykościelny, a pod pozycją 26 trzeci tutejszy cmentarz ewangelicki, przy drodze do Kościerzyny. Wszystkie trzy pozycje mają oznaczenie wyznania ewangelickiego. W ewidencji nie znaleziono daty założenia, powierzchni ani stanu zachowania cmentarza z pozycji 24.

W 1772 roku Nowy Barkoczyn był wsią królewską starostwa kościerskiego. W tym czasie wszyscy mieszkańcy wsi byli Niemcami i luteranami. Było tu dwóch wolnych sołtysów z sześcioma włókami, zwolnionych z pańszczyzny przywilejem Nowowiejskiego, dziewięciu chłopów razem z karczmarzem, nauczyciel, dwóch komorników i kowal. Wieś liczyła 22¾ włóki.

Nowy Barkoczyn leżał w dawnym powiecie kościerskim i był siedzibą parafii ewangelickiej z własnym kościołem. Agathon Harnoch podaje, że sprowadzeni przez dziedziców koloniści z Pomorza mieli własnych duchownych i zbudowali najpierw kościół w Rekownicy, w którym katolicki dziedzic osadził wkrótce księdza katolickiego. Wtedy ewangelicy, za pozwoleniem starosty kościerskiego, postawili drugą świątynię w Nowym Barkoczynie.

Kościół szachulcowy, ukończony — według napisu na chorągiewce wieży — w 1797 roku, zastąpiono murowanym, neogotyckim, wzniesionym w latach 1891–1897 około stu metrów dalej. Do 1853 roku — tak Harnoch w opisie Nowego Barkoczyna; w opisie parafii szymbarskiej podaje rok 1851 — wspólnota była filią parafii w Szymbarku. W 1865 roku wspólnota otrzymała własnego duchownego. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów od 1789 roku, ślubów od 1823, zgonów od 1787, wykaz komunikantów od 1853 i księgi konfirmacji od 1848 roku, z dopiskiem, że są niekompletne. W sądzie obwodowym w Kościerzynie przechowywano duplikaty chrztów, ślubów i zgonów z lat 1826–1843, 1846–1849 i 1852–1874.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Neu-Barkoschin jako wieś chłopską. W miejscowości było 19 gospodarstw chłopskich, 13 zagród chałupniczych i 30 budynków mieszkalnych. Mieszkańców było wtedy 265, w tym 260 ewangelików, trzech katolików i dwóch Żydów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Kościerzynie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Wśród zabudowań podręcznik wymieniał karczmę. Słownik geograficzny podaje dla całej parafii ewangelickiej w 1868 roku 2143 dusze w 24 osadach.

Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 264 mieszkańców, w tym 245 ewangelików i dziewiętnastu katolików. Harnoch około 1890 roku liczył w tej parafii mniej więcej tysiąc sto osiemdziesiąt dusz i wymieniał jej szkoły w Nowym i Starym Barkoczynie, Górnej Hornikowej, Liniewie, Rekownicy i Grabówku. Po 1945 roku kościół ewangelicki w Nowym Barkoczynie przejęli katolicy — od 1 sierpnia 1957 roku jest kościołem parafii pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 300 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2627 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 186; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Nowa Karczma, pozycje 24, 25 i 26; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 455 (parafia Neu Barkoschin); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, hasło „Nowy Barkocin”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, s. 40, poz. 55; rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2, pozycja 7; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 91; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.