Nowy Barkoczyn — cmentarz ewangelicki przy drodze do Kościerzyny

Trzeci cmentarz ewangelicki Nowego Barkoczyna (po niemiecku Neu Barkoschin) leży na pagórku po południowo-zachodniej stronie drogi ze wsi do Kościerzyny, a od północy, po drugiej stronie szosy, sąsiaduje z Jeziorem Barkocińskim. Prowadzi go wojewódzka ewidencja zabytków pod pozycją 26 arkusza gminy Nowa Karczma. Pozostałe dwa to cmentarz przykościelny, ujęty pod pozycją 25 i otaczający dawny kościół ewangelicki, oraz cmentarz w północnej części wsi, pod pozycją 24, graniczący z cmentarzem katolickim. Wszystkie trzy pozycje mają oznaczenie wyznania ewangelickiego. Ewidencja datuje jeden z tutejszych cmentarzy ewangelickich na lata 1841–1960, nie wskazując, którego z trzech to dotyczy; przy pozycji 26 nie podaje daty założenia, powierzchni ani stanu zachowania.

W 1772 roku Nowy Barkoczyn był wsią królewską starostwa kościerskiego, a wszyscy jego mieszkańcy byli Niemcami i luteranami. Było tu dwóch wolnych sołtysów z sześcioma włókami, zwolnionych z pańszczyzny przywilejem Nowowiejskiego, dziewięciu chłopów razem z karczmarzem, nauczyciel, dwóch komorników i kowal. W tym czasie wieś liczyła 22¾ włóki.

Nowy Barkoczyn był w powiecie kościerskim siedzibą parafii ewangelickiej. Do 1853 roku wspólnota była filią parafii w Szymbarku. W 1865 roku parafia otrzymała własnego duchownego. Kościół szachulcowy ukończono w 1797 roku, a murowany, neogotycki wzniesiono w latach 1891–1897. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów od 1789 roku, ślubów od 1823, zgonów od 1787, wykaz komunikantów od 1853 i księgi konfirmacji od 1848 roku, z dopiskiem, że są niekompletne. W sądzie obwodowym w Kościerzynie przechowywano duplikaty chrztów, ślubów i zgonów z lat 1826–1843, 1846–1849 i 1852–1874.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Neu-Barkoschin jako wieś chłopską. Notował tu 30 budynków mieszkalnych i 265 mieszkańców, w tym 260 ewangelików, trzech katolików i dwóch Żydów. W miejscowości było 19 gospodarstw chłopskich i 13 zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Kościerzynie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też karczmę.

Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał we wsi 264 mieszkańców, w tym 245 ewangelików i dziewiętnastu katolików. Do parafii należało kilkanaście okolicznych wsi i kolonii. Po 1945 roku kościół przejęli katolicy, a pochówki ewangelickie ustały około 1960 roku.

Karta cmentarza z grudnia 1986 roku ocenia jego stan jako: „Stosunkowo niezły. Dużo zachowanych żeliwnych krzyży oraz ozdobnych ogrodzeń z tabliczkami epitafijnymi.”. Cmentarz zajmował wtedy 0,84 hektara; według karty założono go w pierwszej połowie dziewiętnastego wieku. W 1986 roku najstarszy zachowany nagrobek pochodził z 1850 roku i należał do Idy Auguste Müller z domu Dworak. Fragmentami przetrwało kamienne obwałowanie, a ze starodrzewu zachowało się między innymi siedem lip tworzących szpaler wzdłuż granicy północnej, dęby, klon i kasztanowiec, choć teren był silnie zarośnięty krzewami bzu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 300 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2627 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 186; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Nowa Karczma, pozycje 24, 25 i 26; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 455 (parafia Neu Barkoschin); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, s. 40, poz. 55; karta cmentarza w Nowym Barkoczynie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2, pozycja 7; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 91; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.