Nowy Barkoczyn — cmentarz przykościelny przy dawnym kościele ewangelickim

Nowy Barkoczyn, po niemiecku Neu Barkoschin, leżał w dawnym powiecie kościerskim (Kreis Berent) w rejencji gdańskiej, około dziesięciu kilometrów na wschód od Kościerzyny, i miał własny kościół ewangelicki i własną parafię.

Agathon Harnoch opowiada o początkach gminy: sprowadzeni przez dziedziców koloniści z Pomorza mieli swoich duchownych i najpierw zbudowali kościół w Rekownicy, ale katolicki dziedzic osadził tam wkrótce katolickiego księdza. Ewangelicy postawili wtedy, za pozwoleniem starosty kościerskiego, drugi kościół — tutaj. Drewnianą świątynię rozebrano w 1797 roku, a nowa, którą wtedy ukończono, była szachulcowa; napis na chorągiewce wieży podawał tę datę. W latach 1891–1897 wzniesiono kolejną, neogotycką i ceglaną, oddaloną od poprzedniej o mniej więcej sto metrów; około 1890 roku stary kościół był podparty. Tę ceglaną świątynię wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-1660 z 21 kwietnia 1998 roku.

Artykuł w „Berenter Kreisbote” z 2001 roku dodaje, że grunt pod nowy kościół i cmentarz obok niego podarował Gustav Adolf Doering (1849–1920), dzierżawca ziemi kościelnej, którego upamiętnia szyba w kościele. Kościół poświęcił 19 sierpnia 1897 roku generalny superintendent Döblin. Stary cmentarz leżał po drugiej stronie drogi, obok plebanii, i nadal z niego korzystano. Artykuł mówi więc o dwóch cmentarzach, a ewidencja wymienia trzy.

W 1772 roku Nowy Barkoczyn był wsią królewską starostwa kościerskiego, a wszyscy jego mieszkańcy byli Niemcami i luteranami. Było tu dwóch wolnych sołtysów z sześcioma włókami, zwolnionych z pańszczyzny przywilejem Nowowiejskiego, dziewięciu chłopów razem z karczmarzem, nauczyciel, dwóch komorników i kowal; wieś liczyła 22¾ włóki. Nauczyciel David Strauss przejął niedawno pustą włókę za 5 talarów czynszu.

Kościół filialny Szymbarku nie miał uposażenia w ziemi, a pastor w Szymbarku pobierał od każdego gospodarstwa po pół szefla żyta i pół szefla owsa, od sołtysów podwójnie, od nauczyciela połowę. Karczma miała przywilej Władysława Denhoffa z 1667 roku dla Christiana Drewsa na 2½ włóki, potwierdzony 20 grudnia 1751 roku przez Nowowiejskiego dla Martina Schöwe za 120 guldenów wkupnego.

Bär notuje własne księgi metrykalne Nowego Barkoczyna od 1787 roku dla zgonów, od 1789 dla chrztów i od 1823 dla ślubów, a chrzty i śluby z lat 1693–1786 wskazuje w księgach szymbarskich jako zapisy dawnej gminy filialnej. Harnoch w opisie parafii szymbarskiej podaje jako koniec tej zależności rok 1851, a w opisie samego Nowego Barkoczyna — rok 1853.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Neu-Barkoschin jako wieś chłopską z 19 gospodarstwami chłopskimi i 13 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 30 budynków mieszkalnych i 265 mieszkańców, w tym 260 ewangelików, trzech katolików i dwóch Żydów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Kościerzynie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też karczmę.

Słownik geograficzny opisuje Nowy Barkoczyn pod hasłem „Nowy Barkocin”: wieś włościańska w powiecie kościerskim, poczta Nowa Karczma, parafia katolicka Kościerzyna, urząd stanu cywilnego Wielki Klińcz, „ma ew. kościół i szkołę”, 19 gburstw i 13 zagród na 3381 morgach. W 1868 roku mieszkało tu 265 osób — 260 ewangelików, trzech katolików i dwóch Żydów — w 30 domach, a tutejsza parafia ewangelicka liczyła 2143 dusze w 24 osadach. Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 264 mieszkańców, w tym 245 ewangelików i 19 katolików, z parafią katolicką w Kościerzynie.

Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 391 mieszkańców: 342 osoby z niemieckim językiem ojczystym, a wśród nich 301 ewangelików, 37 katolików i cztery osoby innych wyznań chrześcijańskich, oraz 44 osoby mówiące po polsku. W wykazie parafii ze spisu z 1910 roku Nowy Barkoczyn figuruje przy szesnastu miejscowościach powiatu kościerskiego, od Starego Barkoczyna po Rekownicę.

Ten sam artykuł wymienia duchownych: Friedrich Kirschnick (1853–1873), Johann Lange (1874–1882), Oskar Droste (1883–1884), Walther Domansky (1885–1888), Wilhelm Dedlow (1889–1905), Walther Ulrich (1905–1909), Karl Knetter (1909–1917), Oskar Schattat (1917–1924) i Johannes Mühlradt (1924–1928). W latach 1928–1937 parafię obsługiwali pastorzy z Nowych Polaszek i Skarszew, w latach 1937–1940 zmieniali się kolejno Zwirner, Haemmerling, Ortlieb i Meissner, a od 1940 do 1945 roku urząd sprawował Roland Groß.

W 1913 roku parafia liczyła 2627 dusz, w 1934 roku 1150, a w 1937 roku 950.

Harnoch notował około 1890 roku rocznie 80 chrztów, czterdzieści konfirmacji, 21 ślubów, 44 pogrzeby i około 1400 komunikantów. Organy miały dwanaście głosów, dzwon był jeden, a pierwszy własny pastor, który przyszedł tu w 1865 roku, nie zastał mieszkania i utrzymywał się z 450 marek pensji i 500 marek dodatków. Żyło tu również kilku staroluteranów.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy — najpierw jako filię parafii w Niedamowie, a od 1 sierpnia 1957 roku jako świątynię nowo erygowanej parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Matki Boskiej Królowej Polski. Pochówki ewangelickie ustały około 1960 roku. Cmentarz ewangelicki, ujęty w ewidencji zabytków, datowany jest na lata 1841–1960. Według artykułu z 2001 roku na miejscu dawnego cmentarza przy kościele założono po wojnie nowy, a oba cmentarze ewangelickie zniszczono; część grobów przetrwała, a niektóre wciąż pielęgnowano.

Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia w Nowym Barkoczynie trzy cmentarze z oznaczeniem wyznania ewangelickiego. Ten wpis dotyczy cmentarza przykościelnego wokół dawnego kościoła ewangelickiego, który ewidencja nazywa przykościelnym, parafialnym i dawniej ewangelickim; dwa pozostałe, w północnej części wsi i przy drodze do Kościerzyny, mają w atlasie osobne wpisy.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Słownik podaje dla parafii w 1868 roku 2143 dusze w 24 osadach, a Harnoch około 1890 roku mniej więcej 1180 dusz. Bär notuje własne księgi Nowego Barkoczyna od 1787 roku, a Harnoch kładzie koniec zależności od Szymbarku na rok 1851 albo 1853. „Berenter Kreisbote” podaje samodzielność od 1865 roku, choć listę duchownych zaczyna od 1853 roku, a u Harnocha pierwszy własny pastor przychodzi w 1865 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 300 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2627 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 60; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent, s. 40, poz. 55; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890 (parafie Neu Barkoschin i Schönberg); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, hasło „Nowy Barkocin”; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908; rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 VI 2026; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, wykaz dla gminy Nowa Karczma; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2, pozycja 7; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 91–93, 183–184; „Die evangelische Kirchengemeinde Neu Barkoschin”, „Berenter Kreisbote” nr 2 (2001), s. 18–19; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.