Nowy Barkoczyn — kościół ewangelicki (Neu-Barkoschin)

Nowy Barkoczyn — po niemiecku Neu Barkoschin — leżał w powiecie kościerskim i był siedzibą parafii ewangelickiej z własnym kościołem.

W źródłach dzieje świątyni w Nowym Barkoczynie przedstawiono na dwa sposoby. Kaplicę z początku XVI wieku — jak podaje zapis konserwatorski — przejęli około 1600 roku ewangelicy; około 1650 roku wróciła ona do katolików, po czym ewangelicy wznieśli własny drewniany zbór, wzmiankowany w 1772 roku i odbudowany w konstrukcji szachulcowej w 1797 roku. Agathon Harnoch zapisał to inaczej: sprowadzeni przez dziedziców koloniści z Pomorza mieli własnych duchownych i postawili najpierw kościół w Rekownicy, w którym jednak katolicki dziedzic osadził wkrótce duchownego katolickiego. Wtedy ewangelicy, za pozwoleniem starosty kościerskiego, zbudowali drugi kościół w Nowym Barkoczynie.

Luterański dom modlitwy w Barkoczynie wymieniają wizytacje katolickiej parafii kościerskiej z 1702 i z 1766 roku; w obu stoi obok domu modlitwy w Szymbarku, a wizytacja z 1766 roku liczy w tej parafii trzystu luteranów. Zapisy mówią tylko „Barkoczyn” i nie rozróżniają Starego i Nowego. W zestawieniu szkół pomorskich, które Waschinski ułożył z wizytacji, przy Nowym Barkoczynie stoi pod rokiem 1702 uwaga: „na miejscu kościół protestancki”.

W 1772 roku Nowy Barkoczyn był wsią królewską starostwa kościerskiego, a wszyscy jego mieszkańcy byli Niemcami i luteranami. Było tu dwóch wolnych sołtysów z sześcioma włókami, zwolnionych z pańszczyzny przywilejem Nowowiejskiego, dziewięciu chłopów razem z karczmarzem, nauczyciel, dwóch komorników i kowal; wieś liczyła 22¾ włóki. Nauczyciel David Strauss przejął niedawno pustą włókę za 5 talarów czynszu.

Kościół filialny Szymbarku nie miał uposażenia w ziemi, a pastor w Szymbarku pobierał od każdego gospodarstwa po pół szefla żyta i pół szefla owsa, od sołtysów podwójnie, od nauczyciela połowę. Karczma miała przywilej Władysława Denhoffa z 1667 roku dla Christiana Drewsa na 2½ włóki, potwierdzony 20 grudnia 1751 roku przez Nowowiejskiego dla Martina Schöwe za 120 guldenów wkupnego.

Datę 1797 Harnoch wywodzi z napisu na chorągiewce wieży i opisuje ówczesną świątynię jako lichy szachulec, podparty, z jednym dzwonem i organami o dwunastu głosach. „Berenter Kreisbote” z 2001 roku podaje, że nowy kościół postanowiono zbudować także dlatego, że stary miał tylko 200 miejsc, a parafia liczyła wtedy 2000 członków. Stan starej świątyni opisała także komisja wizytacji kościelnej, którą generalny superintendent przeprowadził od końca maja 1890 roku w parafiach okolic Starogardu i Kościerzyny: zastała ona w Nowym Barkoczynie kościółek grożący zawaleniem i przewidywała, że nowy kościół, który ma być „piękny i duży”, zostanie zapewne wkrótce zbudowany. Nowy Barkoczyn i Pogódki wizytowano tego samego, ostatniego dnia, więc komisja musiała się podzielić; rozmowę z ojcami i matkami rodzin poprowadził tu radca konsystorski Koch.

Wspólnota miała tu własną szkołę obok kościoła. Do początku lat pięćdziesiątych XIX wieku Nowy Barkoczyn był filią parafii w Szymbarku (Schönberg) w powiecie kartuskim — Harnoch podaje raz 1851, raz 1853 rok; własnego duchownego otrzymał w 1865 roku. Osobno założono cmentarz ewangelicki, czynny w latach 1841–1960. „Berenter Kreisbote” z 2001 roku podaje, że obok nowego kościoła założono nowy cmentarz. Stary cmentarz leżał po drugiej stronie drogi, obok plebanii, i oba cmentarze nadal używano.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Neu-Barkoschin jako wieś chłopską z 19 gospodarstwami chłopskimi i 13 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 30 budynków mieszkalnych i 265 mieszkańców, w tym 260 ewangelików, trzech katolików i dwóch Żydów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Kościerzynie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też karczmę. Słownik geograficzny podaje dla 1868 roku 265 mieszkańców wsi, w tym 260 ewangelików, trzech katolików i dwóch Żydów przy trzydziestu domach, a dla całej parafii ewangelickiej 2143 dusze w 24 osadach.

W lutym 1884 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mitteilungen” (nr 1, s. 7), że probostwo w Nowym Barkoczynie, pod patronatem królewskim, zwolniło się po przejściu pastora Langego na stanowisko drugiego pastora w Gierdawach (Gerdauen). Dawało około 1587 marek dochodu bez mieszkania i około 1742 marek z mieszkaniem, a o dopłatę wystąpiono; parafia liczyła około 2100 dusz i miała cztery szkoły z czterema nauczycielami. To samo ogłoszenie powtórzono pod koniec 1884 roku (nr 13, s. 89) i w lutym 1885 roku (nr 3, s. 31).

Według kroniki Harnocha z 1890 roku kościół w Nowym Barkoczynie, po niemiecku Neu Barkoschin, był pod patronatem królewskim. Harnoch wymienia szkoły tej parafii — w Nowym i Starym Barkoczynie, Górnej i Dolnej Hornikowej, Rekownicy, Grabówku, Wielkim i Małym Będominie — i liczy około tysiąca stu osiemdziesięciu dusz oraz „kilku staroluteranów”. W ciągu roku odnotowano tu osiemdziesiąt chrztów, czterdzieści konfirmacji, dwadzieścia jeden ślubów i czterdzieści cztery pogrzeby. Harnoch przytacza podanie, według którego w kościele w Rekownicy, jeszcze gdy był ewangelicki, katolicki dziedzic Wielkiego Będomina zastrzelił przy ołtarzu, podczas Wieczerzy Pańskiej, swoją ewangelicką żonę, wracając z Grabowa Kościerskiego, po niemiecku Alt Grabau; zbrodnię tę miał przedstawiać obraz w tamtejszym kościele.

Obecny murowany kościół w formach eklektyczno-neogotyckich postawiono w latach 1891–1897 około 100 metrów od poprzedniego. Budowę wsparło Towarzystwo Gustawa Adolfa, co w październiku 1934 roku przypomniał chrześcijański dziennik „Aufwärts” w przeglądzie gmin ewangelickich z okolic Kościerzyny. Według „Berenter Kreisbote” z 2001 roku nowy kościół poświęcił 19 sierpnia 1897 roku generalny superintendent Döblin.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, nowe organy zbudował tu w 1897 roku Eduard Wittek z Elbląga za 4000 marek. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2107 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1889 roku Ludwig Dedlow.

Spisy z początku XX wieku podają dane o języku i narodowości mieszkańców wsi. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Nowy Barkoczyn liczył 391 mieszkańców; niemiecki jako język ojczysty podały 342 osoby — w tej grupie 301 ewangelików, 37 katolików i cztery osoby innych wyznań chrześcijańskich — a polski 44 osoby. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku naliczył 328 mieszkańców: 191 wyznania ewangelickiego i 137 rzymskokatolickiego; narodowość polską zadeklarowało wtedy 318 osób, a niemiecką dziesięć.

Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy. Najpierw była filią parafii w Niedamowie, a 1 sierpnia 1957 roku biskup Kazimierz Kowalski erygował tu parafię pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski. Kościół jest zachowany i użytkowany. Kościół wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-1660.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Najstarszą księgę metrykalną prowadzono wspólnie z sąsiednim Szymbarkiem; według Wilhelma Brauera zaczyna się ona w 1694 roku, a według spisu Maxa Bära z 1908 roku barkoczyńskie chrzty i śluby sięgają w niej 1693 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 300 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2627 dusz. Pastorem był wtedy, od 1909 roku, Karl Knetter, urodzony w 1863 roku. „Berenter Kreisbote” z 2001 roku podaje, że parafia liczyła w 1934 roku jeszcze 1150 wiernych, a w 1937 roku już 950.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Carl Brettschneider (1821), Martin Walter Domansky (1885), Ludwig Friedrich Wilhelm Dedlow (1889), Johannes Friedrich Walther Ulrich (1906), Karl Johann Hermann Knetter (1909). Bez podanego roku: Gerhard Meissner. W październiku 1928 roku „Berliner Börsen-Zeitung” doniosła o nagłej śmierci pastora Johannesa Mühlradta, który przez 30 lat był pastorem w Płocicznie (Grünthal) w Borach Tucholskich, a od 1924 roku w Nowym Barkoczynie; gazeta podkreślała jego trwałe zasługi jako pisarza i poety Borów Tucholskich.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 455–456, diecezja Pr. Stargardt–Berent; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, hasło „Nowy Barkocin”; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 60; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 32, powiat kościerski, poz. 53; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 327, 396, 408–409; rejestr zabytków województwa pomorskiego (stan na 30 VI 2026); zabytek.pl; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 222; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 48; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2, pozycja 7; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 91–93, 183–184; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 231; t. 2, s. 360, 389; t. 3, s. 957; t. 4, s. 1165; t. 7, s. 1870; „Die evangelische Kirchengemeinde Neu Barkoschin”, „Berenter Kreisbote” nr 2 (2001), s. 18–19; „Der Reichsbote” (Berlin), 1 lipca 1890 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Börsen-Zeitung” (Berlin), 11 października 1928 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Amtliche Mitteilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 1, s. 7 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 13, s. 89 oraz 1885, nr 3, s. 31 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); „Aufwärts” (Bielefeld), 5 października 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Münster, Deutsches Zeitungsportal).